بحران فرسایش بادی در بیابان‌های خراسان رضوی

عکس: جانی‌پور

مشهد- خبرنگار دنیای‌اقتصاد: زیست‌بوم‌های کره زمین و جاندارانی که روی آن زندگی می‌کنند، به طور بسیار پیچیده‌ای با یکدیگر پیوند ناگسستنی دارند، بدون تردید بقا و ماندگاری انسان و بقیه موجودات به دوام و پایداری این زیست‌بوم‌ها بستگی دارد. از سوی دیگر بقا و سلامت زیست‌بوم‌ها نیز به رفتار موجودات و از جمله انسان بستگی دارد. رشد جمعیت، صنعتی شدن جوامع و تغییر در شیوه‌های معیشتی و نیاز روزافزون به مواد اولیه و لاجرم بهره‌‌گیری رو به تزاید از زیست‌بوم‌ها، بسیاری از این خواستگاه‌های حیات و زیستگاه موجودات را در معرض خطر جدی قرار داده است یکی از عمده‌ترین این تهدیدات، تخریب سرزمین در مناطق خشک، نیمه‌خشک و خشک نیمه مرطوب است که بیابان‌زایی نام دارد.

بیابان‌زایی و تغییر اقلیم، مهم‌ترین چالش‌های زیست‌محیطی مناطق خشک جهان است که عوارض ناشی از آن همه جهان را تحت تاثیر قرار می‌دهد. براساس گزارش‌های سازمان‌های بین‌المللی، ۵میلیارد هکتار از اراضی کره‌زمین در ۱۱۰ کشور با پدیده بیابان‌زایی مواجه هستند. ایران نیز به دلیل قرار گرفتن در عرض‌های خشک کره‌زمین، از این اثرات بی‌بهره نبوده است. ۶۱درصد از مساحت کشور ایران دارای اقلیم خشک و فراخشک است. بدین‌ترتیب ۳/۸درصد از مناطق بیابانی جهان در ایران قرار دارد. مدیر کل دفتر امور بیابان کشور در این باره گفت: ۱۰۰میلیون هکتار از اراضی کشور در معرض بیابان‌زایی قرار دارد که از این مساحت ۷۵میلیون هکتار در معرض فرسایش آبی، ۲۰میلیون هکتار در معرض فرسایش بادی و ۵میلیون هکتار در معرض سایر اشکال شیمیایی و فیزیکی تخریب زمین همچون کاهش حاصلخیزی، شوریزایی و ... است. مدیر کل منابع طبیعی خراسان رضوی نیز با بیان اینکه در ۱۰ سال گذشته خسارات ناشی از بیابانی‌شدن و توفان شن در استان خراسان رضوی بالغ بر ۷۰میلیارد ریال است، گفت: ۹۰درصد مساحت ۱۱میلیون و ۶۰۰هزار هکتاری استان خراسان رضوی بیابانی است.

محمدحسن شریعتی افزود: با اعتبارات کنونی به ۱۰۰سال زمان نیاز است تا تنها ۷۸۰هزار هکتار از کانون‌های بحرانی تحت فرسایش را بیابان‌زدایی کنیم. وی افزود: اگر هر سال ۱۰میلیارد تومان برای طرح‌های بیابان‌زدایی به استان اختصاص یابد تا ۱۰ سال آینده کانون‌های بحرانی استان بیابان‌زدایی خواهد شد. این درحالی است که هر ساله برای کانون‌های بحرانی استان بین یک تا ۵میلیارد تومان تخصیص اعتبار می‌شود.

رییس اداره تثبیت شدن و بیابان‌زدایی منابع طبیعی خراسان رضوی نیز در خصوص گستره بیابانی ایران گفت: براساس مطالعاتی که در قالب طرح شناسایی کانون‌های بحران فرسایش بادی صورت گرفته در ایران بیش از ۳۲میلیون و ۵۰۰هزار هکتار عرصه بیابانی وجود دارد که ۶میلیون و ۱۰هزار هکتار آن معادل ۱۸/۷درصد، در خراسان رضوی قرار دارد.

محمدرضا اورانی افزود: از ۶میلیون و ۱۰هکتار عرصه بیابانی در استان بیش از یک‌‌میلیون و ۷۲۷هزار هکتار آن تحت تاثیر فرسایش بادی است.

وی با اشاره به اینکه مساحت خراسان رضوی نسبت به کل کشور ۷/۸درصد و اراضی تحت فرسایش بادی در استان نسبت به کل کشور ۱۹/۵درصد است، افزود: ۷۷۳هزار هکتار از اراضی بیابانی استان جزو کانون‌های بحران فرسایش بادی است که این میزان در ۱۵ کانون گسترده شده است. وی با بیان اینکه بیابان‌زایی سرزمین‌های حاصلخیز و بارور را تدریجا ضعیف و با کاهش توان تولید زیستی زمینه نابودی و از میان رفتن همه ظرفیت‌های تولیدی آن را فراهم می‌سازد، افزود: ۱۵ کانون و فرسایش بادی در گناباد، خواف، سبزوار، سرخس، بردسکن، تایباد، تربت جام، خلیل‌آباد، رشتخوار، محولات، کاشمر و نیشابور گسترده شده است. وی وزش توفان‌های شن را یکی از مهم‌ترین مشکلات عرصه‌های بحرانی بیابانی دانست و اظهار کرد: توفان شن چند هفته اخیر در سبزوار بیش از ۵۰۰میلیارد ریال خسارت به بخش‌های منابع طبیعی، کشاورزی، محیط زیست و... وارد کرد. در حالی که با ۵۰میلیارد ریال اعتبار برای طرح‌های بیابان‌زایی می‌توانستیم از این خسارت سنگین جلوگیری کنیم.

شن‌های روان در سرخس

از سوی دیگر افزایش جمعیت در دهه‌های اخیر و اسکان دامداران متحرک، عدم هماهنگی بین دستگاه‌های ذی‌ربط در امر حفاظت از منابع طبیعی مثل آستان قدس رضوی مدیریت جهاد کشاورزی باعث تخریب شدید و روزافزون مراتع دشت سرخس شده است؛ به طوری که در دو دهه اخیر سه کانون بحران فرسایش بادی به نام‌های خانگیران، آبمال و صمدآباد به وسعت ۶۰هزار و ۲۱۳ هکتار رخ‌نمود شده است. کارشناس اداره تثبیت شن و بیابان‌زدایی منابع طبیعی خراسان رضوی در این خصوص اظهار کرد: در سال‌های اخیر به دلیل سوءاستفاده افراد سودجو و همچنین عدم هماهنگی بین دستگاه‌های ذی‌ربط خصوصا مدیریت املاک آستان قدس رضوی با اداره منابع طبیعی سرخس محدوده وسیعی از مراتعی که استعداد تبدیل شدن به کانون بحران فرساش بادی را دارند تغییر کاربری شده و تبدیل به دیمزارهای کم‌بازده شده است. طالبان‌فرد افزود: این امر تحت تاثیر باد موسمی و محلی منطقه معروف به باد قبله که از جنوب غرب به شرق و از شرق به شمال می‌وزد، قرار گرفت و حجم وسیعی از رسوبات بادی را که در اثر خشکسالی سال گذشته کاملا آماده حرکت است را با خود به شهر سرخس آورد که خطر شدیدی را برای شهرستان سرخس و ۲۲ روستای مسیر خود به وجود آورده است. وی با بیان اینکه بزرگ ترین خطر فرسایش بادی و حرکت‌ شن‌های روان، مسدود شدن راه‌های مواصلاتی از قبیل راه‌آهن و جاده ترانزیتی سرخس است، گفت: هر ساله بیش از ۵۴۰میلیارد ریال خسارت فقط به جاده‌های مواصلاتی این شهرستان وارد می‌شود.

رییس اداره تثبیت شن و بیابان‌زدایی منابع طبیعی خراسان رضوی در بخش دیگری به بیابان‌‌زدایی اشاره کرد و گفت: در برنامه چهارم توسعه ۱۸میلیارد و ۵۰۰میلیون تومان برای مطالعه و اجرای طرح‌های بیابان‌زدایی به خراسان رضوی تعلق گرفت که ۳میلیارد و ۵۰۰میلیون تومان آن برای مطالعه و در قالب اعتبار ملی و ۱۴میلیارد و ۵۰۰میلیون تومان نیز از اعتبارات استانی برای اجرا اختصاص یافت، اما متاسفانه طی ۳ سال گذشته از اعتبارات ملی تنها ۳۹درصد و از اعتبارات استانی نیز فقط ۴۱درصد محقق شده است.

وی با تاکید بر این که با روند فعلی تخصیص اعتبارات بیش از ۱۰۰ سال دیگر برای اجرای طرح‌های بیابان‌زدایی زمان نیاز است، افزود: عدم تحقق اعتبارات در حالی است که مناطق بحرانی کنترل‌ناپذیر است. اورانی اضافه کرد: اکنون مطالعات مصوب یک میلیون و ۵۳۳هزار هکتار از عرصه‌های بیابانی انجام گرفته، ولی تاکنون تنها برای ۱۰درصد این مطالعات اعتبار مصوب شده است.

براساس این گزارش با توجه به نقش جمهوری اسلامی ایران در تهیه و تصویب کنوانسیون جهانی بیابان‌زدایی لازم است متولیان منابع طبیعی و سایر دستگاه‌های اداری و آحاد مردم نسبت به این خطر جدی و تهدید زیست بوم‌های جهانی، برخورد مسوولانه داشته و همسو با سیاست‌های جهانی به منظور بیابان‌زدایی و در چارچوب توسعه پایدار اهتمام ورزند.