صندوق‌ها در گذر بازار

گروه بورس- مجید اسکندری: تاسیس صندوق‌های سرمایه‌گذاری براساس قانون بازار اوراق بهادار مصوب آذرماه ۸۴ و قانون توسعه ابزارها و نهادهای مالی جدید مصوب آذرماه ۸۸ صورت پذیرفت و مجوز این نهادها از سوی سازمان بورس و اوراق بهادار صادر می‌شود. سال گذشته صندوق‌های سرمایه‌گذاری توانستند به طور متوسط از بازدهی حدود ۱۴ درصدی برخوردار شوند. این ابزارهای مالی به دلیل ساختار و ماهیتی که دارند از سوی فعالان بازار سرمایه به خصوص سرمایه‌گذاران غیرحرفه‌ای مورد توجه واقع شده‌اند، اما در این میان برخی نگرانی‌ها برای سرمایه‌گذاران غیرحرفه‌ای وجود دارد که مهم‌ترین آنها تضمین سود سرمایه‌گذاران و نظارت «سازمان» بر این نهادها است.

مدیر نظارت بر نهادهای مالی سازمان بورس و اوراق بهادار به سرمایه‌گذاران اطمینان داده است که کلیه مراحل اجرایی این صندوق‌ها به صورت پیوسته از سوی «سازمان» کنترل می‌شود.

وی از سوی دیگر وجود تضمین‌های لازم برای سود سرمایه‌گذاران را براساس قوانین و مقررات مربوطه، از مزایای این صندوق‌ها عنوان کرده است.

گزارش زیر حاصل گفت‌وگوی دنیای اقتصاد با این مقام مسوول و دو تن دیگر از کارشناسان بازار سرمایه است که از نظرتان می‌گذرد:

سرمایه‌گذاری ۱۰ درصدی صندوق‌ها در سهام و حق‌تقدم

مدیر نظارت بر نهادهای مالی سازمان بورس ابتدا به تشریح فعالیت انواع صندوق‌ها پرداخت و گفت: صندوق‌های سرمایه‌گذاری دارای انواع مختلفی هستند که بر اساس اساسنامه و امیدنامه مصوب خود که در تارنمای این صندوق‌ها نیز برای عموم قابل مشاهده است، اداره می‌شوند. نحوه اداره صندوق، روابط بین ارکان صندوق، وظایف و مسوولیت‌های آنان و تعیین نصاب سرمایه‌گذاری در دارایی از جمله مواردی هستند که در اساسنامه و امیدنامه صندوق‌ها به صورت مشروح بیان شده‌اند.

ایوب باقرتبار افزود: صندوق‌های سرمایه‌گذاری به صندوق‌های سرمایه‌گذاری در سهام که حداقل ۷۰ درصد دارایی‌های آن باید سهام و حق تقدم سهام باشد، صندوق‌های مختلط که حداقل ۴۰ درصد و حداکثر ۶۰ درصد باید در سهام و حق تقدم سهام سرمایه‌گذاری کنند و صندوق‌های سرمایه‌گذاری در اوراق بهادار با درآمد ثابت که حداقل ۷۰ درصد باید در اوراق مشارکت، صکوک و گواهی سپرده و سپرده بانکی سرمایه‌گذاری کنند، تقسیم می‌شود و در حال حاضر صندوق‌های سرمایه‌گذاری موجود از نظر ارزش دارایی بیشتر از نوع سوم هستند.

براساس اطلاعات موجود، به تازگی سازمان بورس، مجوز افزایش سرمایه صندوق یکم بانک کشاورزی را به میزان ۱۳۰۰ میلیارد تومان صادر کرده است. این سوال برای برخی فعالان بازار مطرح است که آیا این قبیل صندوق‌ها به آن اندازه‌ای که قانون مقرر کرده است، نقدینگی خودشان را در خرید سهام صرف می‌کنند؟»

باقرتبار در این باره توضیح داد: صندوق سرمایه‌گذاری یکم کارگزاری بانک کشاورزی، از نوع سوم یعنی صندوق سرمایه‌گذاری در اوراق بهادار با درآمد ثابت است البته این نوع از صندوق‌ها باید حداقل ۱۰ درصد از خالص ارزش دارایی‌های خود را به سرمایه‌گذاری در سهام و حق تقدم سهام تخصیص دهند یا به جای هر یک درصد در سهام ۳ درصد در اوراق مشارکت یا صکوک دارای مجوز انتشار از سازمان بورس و اوراق بهادار سرمایه‌گذاری کنند. این مقررات برای سوق دادن سرمایه‌ها به صندوق‌های نوع سوم که به دلیل ریسک پایین و بازدهی بالاتر از سپرده‌های بانکی مورد استقبال مواجه شدند، وضع شده است.

وی یادآور شد: مطابق آخرین اطلاعات مربوط به صندوق یادشده (۱۷/۰۱/۱۳۹۲) سرمایه‌گذاری در سهام و حق تقدم سهام نسبت به خالص ارزش دارایی‌های صندوق ۳۳/۶ درصد بوده و با لحاظ کردن ۸۰/۹ درصد سرمایه‌گذاری در اوراق صکوک، صندوق یکم کارگزاری بانک کشاورزی نصاب یادشده را رعایت کرده است.

نظارت مستمر «سازمان» بر صندوق‌ها

مدیر نظارت بر نهادهای مالی «سازمان» درخصوص سرمایه‌گذاری صندوق‌های با درآمد ثابت در بانک‌ها و نظارت بر نحوه صرف وجوه این صندوق‌ها تصریح کرد: همچنان که قبلا اشاره شد صندوق‌های سرمایه‌گذاری دارای انواع متفاوتی هستند که این امر باعث شده پاسخگوی نیاز سرمایه‌گذاران بیشماری بر اساس درجه ریسک پذیری متفاوت آنها باشند. صندوق‌های سرمایه‌گذاری در اوراق بهادار با درآمد ثابت با هدف ایجاد درآمد ثابت و پرداخت سود مستمر به سرمایه‌گذاران طراحی و اجرایی شده، به همین منظور بخش عمده‌ای از دارایی‌های این صندوق‌ها مطابق امیدنامه مربوطه باید در اوراقی که دارای درآمد ثابت مطمئنی هستند، سرمایه‌گذاری شود.

وی ادامه داد: از جمله اوراق دارای درآمد ثابت مطمئن می‌توان به اوراق مشارکت و انواع صکوک دارای مجوز از سازمان بورس و اوراق بهادار اشاره کرد که ورود این ابزار مالی به بازار سرمایه در ماه‌های گذشته از استقبال زیادی برخوردار بوده است. علاوه بر اینکه فعالیت صندوق‌ها به صورت مستمر از طریق ارکان نظارتی صندوق‌ها شامل حسابرس و متولی صندوق نظارت می‌شود، همچنین کنترل و نظارت سازمان در کلیه مراحل اجرایی صندوق وجود دارد.

باقرتبار درباره نبود تناسب میان سرمایه برخی کارگزاری‌ها با سرمایه صندوق تحت مدیریتشان گفت: مطابق اساسنامه صندوق‌های سرمایه‌گذاری، وظایف ارکان صندوق به شکل روشنی از هم تفکیک شده و وظایف هر یک از آنها به تفصیل بیان شده است. در صندوق‌های سرمایه‌گذاری وظایف و مسوولیت‌های مدیر و ضامن نقدشوندگی صندوق کاملا از یکدیگر منفک است. ضامن نقدشوندگی موظف به تامین نقدیندگی مورد نیاز صندوق در مواقع نبود وجوه نقد کافی در صندوق یا میسر نشدن تبدیل به نقد دارایی‌های صندوق است. تدوین و تصویب دستورالعمل الزامات کفایت سرمایه نهادهای مالی نیز در راستای بررسی وضعیت توان ایفای تعهدات نهادهای مالی بوده است.

وی خاطرنشان کرد: در حال حاضر ضمانت نقدشوندگی تمامی صندوق‌های سرمایه‌گذاری در اوراق بهادار با درآمد ثابت را بانک‌ها و موسسات مالی و اعتباری دارای مجوز از بانک مرکزی و نهادهای مالی بر عهده دارند که بر اساس دستورالعمل بانک مرکزی و دستورالعمل الزامات کفایت سرمایه نهادهای مالی، نصاب‌های مقرر شده را دارا هستند.

وجود تضمین‌های بالا در صندوق‌ها

باقرتبار درخصوص نظارت بر نحوه مدیریت سود و زیان صندوق‌ها و تضمین‌های موجود توضیح داد: صندوق‌های سرمایه‌گذاری در اوراق بهادار با درآمد ثابت خود به دوگونه صندوق‌های دارای پیش‌بینی سود و صندوق‌های دارای سود تضمین شده تقسیم می‌شوند. در صندوق‌های دارای پیش‌بینی سود، مدیر صندوق درصد سود مشخصی را پیش‌بینی کرده که موظف است در دوره‌های زمانی تعیین شده پرداخت کند و در صندوق‌های با تضمین سود، رکن دیگری به نام ضامن جبران خسارت و سودآوری وجود دارد که موظف است در صورت عدم کسب بازدهی تضمین شده توسط صندوق، مابه‌التفاوت بازده به دست آمده با بازده تضمین شده را متحمل شود. آنچه صندوق‌های سرمایه‌گذاری را نسبت به سایر ابزارهای سرمایه‌گذاری غیرمستقیم متمایز کرده و باعث کارآیی بالای آن شده است، وجود نرم‌افزارهایی است که به وسیله آنها خالص ارزش صندوق‌ها به صورت روزانه مشخص شده و نرخ معینی برای صدور و ابطال واحدها محاسبه می‌شود.

وی تاکید کرد: توسط نرم‌افزارهای یادشده سود و زیان کلیه اقلام سرمایه‌گذاری صندوق محاسبه شده و توسط ارکان نظارتی صندوق و سازمان بورس و اوراق بهادار مورد بررسی قرار می‌گیرد.

تفکیک سرمایه‌گذاران جدید و قدیم در صندوق‌ها

«در میان برخی از سرمایه‌گذاران، این تصور وجود دارد که برخی صندوق‌ها به جای حصول سود واقعی، سود افراد قبلی را از محل سرمایه‌های تازه‌وارد به صندوق‌ می‌پردازند»، باقرتبار در این باره گفت: ورود و خروج سرمایه‌گذاران صندوق بر اساس نرخ صدور و ابطال واحدهای سرمایه‌گذاری انجام می‌پذیرد که محاسبات آنها توسط نرم‌افزارهای مربوطه صورت می‌گیرد. با توجه به وجود نرخ‌های مشخص، سرمایه‌گذاران جدید از تاریخ سرمایه‌گذاری در سود و زیان صندوق شریک می‌شوند و کسانی که از صندوق خارج می‌شوند با ابطال واحدهای سرمایه‌گذاری، سهم خود را از سود و زیان صندوق تا تاریخ ابطال واحدهای سرمایه‌گذاری از صندوق دریافت می‌کنند و به همین علت به هیچ وجه سود واحدهای سرمایه‌گذاری قبلی از محل صدور واحدهای سرمایه‌گذاری جدید تامین نشده، بلکه از مجموع دارایی‌های صندوق در تاریخ توزیع سود کسر و به سرمایه‌گذارانی که در تاریخ توزیع سود جزو دارندگان واحدهای سرمایه‌گذاری هستند، پرداخت می‌شود.

این مقام مسوول درخصوص تحقق وعده ایجاد صندوق‌های قابل معامله در بورس گفت: اساسنامه، امیدنامه و مقررات معاملاتی صندوق‌های ETF مراحل نهایی خود را طی می‌کنند.

سرمایه‌گذاری در بانک‌ها توجیه مناسب دارد

مدیر سبدگردانی و مدیریت دارایی‌های شرکت تامین سرمایه نوین نیز درباره سرمایه‌گذاری صندوق‌های با درآمد ثابت در بانک‌ها گفت: صندوق‌های با درآمد ثابت با توجه به شرایطی که در امیدنامه و اساسنامه برای آنها در نظر گرفته شده است نرخی را به عنوان تضمین یا پیش‌بینی سود اعلام می‌کنند. پوشش دادن این نرخ نیازمند تعیین استراتژی سرمایه‌گذاری مناسب است. با توجه به اینکه در امیدنامه صندوق‌های یادشده زمینه‌های سرمایه‌گذاری و حدود هر کدام مشخص است، مدیران سرمایه‌گذاری صندوق‌ها می‌توانند با در نظر گرفتن نرخ بازده گزینه‌های سرمایه‌گذاری مجاز، انتخاب مناسبی به منظور پوشش دادن نرخ تضمین یا پیش‌بینی سود داشته باشند.

مونا حاجی‌علی‌اصغر افزود: بنابراین در راستای امیدنامه، وجوه صندوق را می‌توان علاوه بر سرمایه‌گذاری در سهام و حق‌تقدم سهام پذیرفته شده در بورس تهران یا بازار فرابورس ایران در اوراق بهادار با درآمد ثابت که مجوز انتشار آنها توسط سازمان بورس و اوراق بهادار صادر شده باشد، سرمایه‌گذاری کرد. با در نظر گرفتن ماهیت این صندوق‌ها که با درآمد ثابت است، خرید اوراق یادشده توجیه مناسبی دارد.

وی درباره نظارت بر نحوه صرف وجوه در این صندوق‌ها یادآور شد: صرف وجوه صندوق در چارچوب امیدنامه توسط مدیر صندوق صورت می‌پذیرد و در این خصوص متولی، حسابرس و سازمان بورس و اوراق بهادار نظارت کامل بر نحوه عملیات مدیر صندوق به صورت روزانه دارند.

حاجی‌علی‌اصغر درباره وجود نسبت اهرمی بالای کارگزارانی که دارای صندوق‌های با درآمد ثابت هستند و امکان ریزش این صندوق‌ها گفت: صندوق‌های با درآمد ثابت همگی دارای ضامن نقدشوندگی و برخی با توجه به ساختار صندوق، دارای ضامن جبران خسارت یا سود هستند. ضامن صندوق‌های فعال فعلی بانک، شرکت تامین سرمایه یا شرکت سرمایه‌گذاری است. شرکت‌های کارگزاری که مجوز برخی از صندوق‌های با درآمد ثابت را دریافت کرده‌اند، مدیر صندوق هستند که مسوولیت‌ اداره روزانه صندوق، محاسبه NAV، تهیه صورت‌های مالی، تخصیص دارایی و غیره را به عهده دارند.

صندوق‌ها نیاز به سپرده نزد سازمان ندارند

وی در پاسخ به این سوال که آیا بهتر نیست صندوق‌های با درآمد ثابت مانند بانک‌ها موظف به سپرده‌گذاری قانونی در سازمان بورس یا صندوق توسعه بازار شوند تا حداقل بخشی از دارایی سهامداران تضمین شود؟ گفت: ساختار صندوق‌های با درآمد ثابت به گونه‌ای طراحی شده است که بسته به نوع صندوق همه دارای ضامن نقدشوندگی و برخی نیز دارای ضامن جبران خسارت یا سود هستند. صندوق‌های بادرآمد ثابت تضمین شده که ضامن جبران خسارت یا سود دارند در صورتی که بازدهی صندوق از نرخ تضمین اعلام شده کمتر شود، ضامن مابه‌التفاوت را پرداخت می‌کند.

مدیر سبدگردانی تامین سرمایه نوین ادامه داد: در صندوق‌های با درآمد ثابت و با پیش‌بینی سود نیز در صورتی که بازده صندوق از نرخ پیش‌بینی سود کمتر باشد، مابه‌التفاوت از کارمزد مدیر صندوق کسر می‌شود. با توجه به ساختار صندوق‌های یادشده معمولا استراتژی سرمایه‌گذاری که توسط مدیران سرمایه‌گذاری انتخاب می‌شود، نیازی به تامین ما‌به‌التفاوتی بیشتر از جایگزین تعریف شده وجود ندارد.

وی درباره ایجاد صندوق‌های قابل معامله در بورس اظهار امیدواری کرد: با توجه به مذاکرات صورت گرفته با سازمان بورس و اوراق بهادار و اطلاع‌رسانی‌های انجام شده توسط این سازمان، به نظر می‌رسد راه‌اندازی صندوق‌های قابل معامله در اولویت سازمان است. بنابراین امیدوار هستیم در سال ۱۳۹۲ شاهد تاسیس این صندوق‌ها در بازار سرمایه باشیم.

کوشش نهادهای نظارتی برای رشد صندوق‌ها

در این زمینه مدیر صندوق سرمایه‌گذاری یکم سهام گستران نیز به خبرنگار ما گفت: محل سرمایه‌گذاری صندوق‌های سرمایه‌گذاری محدود به موارد عنوان شده در امیدنامه آنهاست، اگر در مورد صندوق‌های اوراق بهادار با درآمد ثابت به طور کلی اظهار‌نظر کنیم، این نوع از صندوق‌ها می‌توانند در تامین مالی شرکت‌ها موثر واقع شوند. اوراق مشارکت و صکوکی که با مجوز سازمان بورس منتشر می‌شود و در بورس مورد معامله قرار می‌گیرند یکی از ابزارهای تامین مالی شرکت‌هاست و این صندوق‌های می‌توانند در این ابزار سرمایه‌گذاری کنند.

ایمان مقدسیان خاطرنشان کرد: در واقع این صندوق‌ها به عنوان یک نهاد مالی واسطه بین دارندگان سرمایه و تولیدکنندگان هستند و نهادهای نظارتی باید کوشش خود را در بارورسازی این رابطه به کار گیرند.

وی درباره سرمایه‌گذاری صندوق‌ها در بانک‌ها گفت: اینکه در حال حاضر چند درصد از دارایی‌های این صندوق‌ها به شکل سپرده در بانک است، نیازمند آمار دقیقی است که بنده به آن دسترسی ندارم؛ ولی این موارد قابل اصلاح بوده و اصولا این صندوق‌ها ابزار مهم و موثری در بازار سرمایه

هستند.

این کارشناس بازار درخصوص وجود ریسک بالای صندوق‌ها به دلیل تناسب نداشتن سرمایه آنها با سرمایه کارگزاری مربوطه توضیح داد: بیشتر این کارگزاری‌ها به عنوان مدیر صندوق مشغول فعالیت هستند و ضامن شخصیت حقوقی واجد شرایط دیگری است که توان مالی آن در هنگام صدور مجوز صندوق مورد بررسی قرار می‌گیرد. از سوی دیگر این صندوق‌ها در اوراقی سرمایه‌گذاری می‌کنند که خود آن اوراق در بیشتر موارد دارای ضمانت پرداخت سود است. اوراقی نظیر صکوک، اوراق مشارکت و گواهی سرمایه‌گذاری که به نحوی ضمانت پرداخت سود دارند، از جمله این اوراق هستند، بنابراین به نظر نمی‌رسد از این بابت ریسک خاصی متوجه سرمایه‌گذاران باشد.

راه‌اندازی صندوق‌های جدید باید تدریجی باشد

وی افزود: به تازگی کفایت سرمایه شرکت‌های کارگزاری مورد بررسی واقع شده و سختگیری‌هایی هم در این زمینه اعمال می‌شود.

مقدسیان درباره صندوق‌های قابل معامله در بورس تصریح کرد: این وعده داده شده اما تحقق آن نیازمند تدوین مقررات و نیازسنجی شرایط مورد نیاز برای فعالیت صندوق‌های قابل معامله در بورس است. به هر حال فراموش نکنیم که صندوق‌های سرمایه‌گذاری یک تجربه نو محسوب می‌شود و فعالیت انواع مختلف این صندوق‌ها باید به‌تدریج شکل گیرد. صندوق‌های شاخصی هم قبلا وجود نداشت که در یکسال گذشته تاسیس شد؛ اما هنوز نتوانسته بازدهی مشابه شاخص را محقق کند و این بیانگر آن است که در این زمینه هم هنوز نیازمند کار بیشتری هستیم.