فرار مجلسی‌ها از ترس جنگ جهانی اول
نامه‌ها و نکته‌ها
در زمان جنگ جهانی اول و آن هنگام که قوای روس به‌رغم اعلام بی طرفی ایران به سمت پایتخت حرکت می‌کردند، تعدادی از نمایندگان مجلس تصمیم به مهاجرت از تهران گرفتند. شاه نیز درصدد بود به سمت قم حرکت کند، اما در ملاقات با نمایندگان روس و انگلیس و خودداری قشون روس از ورود به تهران از تصمیم خود منصرف شد. موتمن‌الملک، رییس مجلس شورای ملی به تاریخ ۳۰ آبان ۱۲۹۴شمسی تلگرافی به نمایندگان مهاجر نوشت که متن آن به قرار زیر است: «روز دوشنبه هفتم ماه که به مناسبت تقرب قشون روس به پایتخت... از تهران تصمیم به حرکت فرموده بودند، جمعی از آقایان نمایندگان محترم حرکت فرموده به قم مشرف شده‌اند. حال که با جریان مذاکرات امیدبخش اراده مقدسه ملوکانه از حرکت منصرف شده است البته تصدیق خواهند فرمود که امتداد غیبت آقایان بیش از این اقتضا ندارد و لازم است در چنین موقع که دولت مشغول تصفیه مهم‌ترین مشکلات است با مراجعت آقایان محترم مجلس شورای ملی دایر و با ایفای تکالیف مقرره خود مشغول باشند. انتهی.»
عین این مطلب از قرار معلوم به خود آقایان از طرف دولت مخابره شده است. معلوم است با رفع معلول از نتایج طبیعی است. متمنی هستم عین این تلگراف را به سایر آقایان که در بلاد دیگر هستند مخابره نمایند. این تلگراف روز سه شنبه ۱۵ محرم در قم در جلسه نمایندگان قرائت شد. بعضی بازگشته و برخی که احتمال داشت از طرف روس‌ها برای آنها مخاطراتی باشد، بازنگشتند. یک هفته که از قضیه گذشت در حالتی که تهران حالت و شکل دیگری به خود گرفته بود مجلس منفصل و جراید ملی سوای «رعد» و «عصر جدید»، توقیف یا تعطیل شدند، سفیر آلمان و کلیه طرفداران آلمان ایران را ترک کردند و همه روسای حزب دموکرات و اعتدال و تمام قوایی که ممکن بود در تهران روزی علیه روس و انگلیس نمایش بدهند، از مرکز خارج شده و زمینه در نهایت ساختگی و پرداختگی برای اجرای اعمال متفقین و هواداران ایشان فراهم آمده بود.
منبع: دیده‌ها و شنیده‌ها، خاطرات میرزا ابوالقاسم خان کحال زاده، منشی سفارت امپراتوری آلمان در ایران.
