تسلیم در برابر روسیه

گروه تاریخ اقتصاد- در تاریخ ورود من به ایران شاه و وزیرانش در یک وضع انقیاد و عبودیت کامل نسبت به روسیه قرار داشتند که ناشی از بی عقلی و ریخت و پاش‌های بی‌ملاحظه خودشان بود. خسارتی که دولت ایران قبول کرده بود در مقابل الغای امتیاز تنباکو به شرکت بدفرجام «توتون و تنباکوی ایران» بپردازد، شاه و حکومت وی را مجبور به گرفتن وامی جدید کرده بود که میزانش خیلی بیشتر از وام سابق بود. در سال ۱۹۰۰ م.- سال پیش از ورود من به تهران - یک بنیاد مالی روسی به نام بانک استقراضی ایران، که چند سالی پیش‌تر در ایران تاسیس شده بود، مبلغی معادل دو میلیون و چهارصد هزار لیره انگلیسی (با بهره ۵ درصد) به دولت ایران وام داده و عایدات کلیه بنادر ایران غیر از بندرهای فارس و خلیج‌فارس را به عنوان محل استهلاک وام گرو برداشته بود. عایدات بنادر اخیر ایران آزاد نبود، بلکه در گرو وامی دیگر بود که ناصرالدین شاه در سال ۱۹۸۲ از بانک شاهی انگلیس... قرض کرده و عایدات بنادر جنوب را به عنوان وثیقه وام در گرو این بانک گذاشته بود. مدت بازپرداخت وام اخیر چهارده سال بود که در این تاریخ هنوز پنج سال به پایان آن مانده بود. اما قرارداد وام جدید با روسیه، که اکنون به صحه مظفرالدین شاه رسیده بود، ماده‌ای به این مضمون داشت که دولت ایران در آتیه دیگر حق ندارد بدون موافقت و تصویب روسیه از دولتی وام بگیرد. به موجب این ماده، وزیر مختار روسیه در تهران همان حق مالکیت مطلق را که مجلس عوام ما در شئون مالی انگلستان اعمال می‌کند (یعنی حق منحصر اعطای پول و اعتبار به دولت را) به دست آورده و از پادشاه ایران سند رسمی گرفته بود که در آتیه هرگاه که دولتش نیازمند پول شد فقط به درگاه روسیه، و نه به سوی دیگران، روی بیاورد. اعطای چنین حقی به روسیه- بالاخص در مواقعی که تاجدار مملکت مردی ضعیف، بی‌سواد و کودک مآب مثل مظفرالدین شاه بود - فوق‌العاده به پیشرفت سیاست روس‌ها کمک می‌کرد. مظفرالدین شاه در دوران والی‌گری‌‌اش در آذربایجان، در محیطی که به طور مطلق سر سپرده روسیه بود یا بهتر بگوییم در یک وضع انقیاد کامل به سر کنسول لایق آنها در تبریز مسیو پوخی تونوف (Mons.Pokhitonoff) بار آمده و بزرگ شده بود.

منبع: خاطرات سیاسی سرآرتورهاردینگ. ترجمه دکتر جواد شیخ الاسلامی. تهران. مرکز نشر دانشگاهی.