تجارت ابریشم در دوره قاجار-۲
روایت دیگر
از تجارتخانه‌های معروف روسی- ایرانی که در تجارت تخم نوغان نقش داشتند، می‌توان از تجارتخانه طومانیانس نام برد. در سال‌های ۱۸۹۹ تا ۱۹۰۶ میان تاجران عثمانی، یونانی، روسی و دیگران در مناطق مختلف گیلان و مازندران (رشت، لاهیجان، لنگرود، بارفروش، ساری)و خراسان و اهالی و تاجران مناطق یادشده بر سر خرید و فروش تخم نوغان اختلاف به وجود آمد. اختلاف مالی میان ایرانیان و تاجران خارجی و درگیری‌هایی که میان بازرگانان عثمانی وجود داشت، تقلب در معامله (فروش تخم نوغان نامناسب و فاسد شده)، پرداخت نکردن به موقع بهای تخم نوغان به بازرگانان و اعتراض اهالی نسبت به قیمت پایه از مشکلاتی بود که دولت مرکزی را وادار کرد برای تنظیم امور ابریشم و تجارت تخم نوغان و خرید و فروش پیله ابریشم کارهایی انجام دهد.در اینجا در مورد اعتراض اهالی گیلان نسبت به قیمت پیله،اختلاف طوّافان(خرده و عمده)درباره فروش تخم نوغان و خرابی آن به دو سند اشاره می‌شود:
راپرت گیلان اداره تلگراف دولت علیه ایران
سالار افخم مشغول مراقبت انتظام امورات ولایتی و تهیه جشن مولود مسعود همایونی ارواحنا فداه هستند.جمعی کثیر از طوافان در تلگرافخانه و اصطبل دولتی متحصن و متظلمند که ملاکین قیمت پیله را الی سه تومان و شش هزار از ماهان گرفته‌اند و حال اینکه مرحوم وزیر دربار قطع قیمت را با فرنگی‌ها در منی سه تومان و سه هزار کرده بودند. آنقدر ضرر را قوه تحمل نداریم. عبد الجواد قاجار به تاریخ ۱۱ شهر جمادی‌الثانی ۱۳۲۱».
کارگزاری مهام خارجه گیلان مورخه دوم و چهارم شهر رجب رشت ۱۳۲۳
چون تجار و طواف مدتی در تلگرافخانه مبارکه متحصن بودند. تظلمات کتبی و تلگرافی به طهران نمودند که تخم‌نوغان از مسیو لاسقاریدیس گرفته تمام خراب شده است. باید خسارتی‌که به ما وارد آورده تعهد کند. همچنین مسیولاسقاریدیس برای مطالبات خود به سفارت عارض شد تا اینکه از وزیر امور خارجه و سفیر کبیر عثمانی جواب رسیده در مجلس کارگزاری مجلس تشکیل یافته چهار نفر از طرف اشخاصی‌که تخم نوغان گرفته‌اند و چهار نفر از طرف مسیو لاسقاریدیس حاضر شده به مطالب طرفین برسند...».
از سال ۱۸۹۰ پس از یک دوره بحران در تجارت ابریشم، به دلیل رشد فزاینده واردات تخم نوغان از عثمانی تولید این محصول رشد پیدا کرد و میرزا محمود خان ناصرالملک در این زمینه بسیار کوشید، البته اسنادی موجود است که بیانگر مشکلات خرید و فروش تخم نوغان و پیله ابریشم و اعتراض اهالی و بازرگانان در مورد تجارت ابریشم است که به نمونه‌هایی از آن اشاره شد. دولت مرکزی برای حل مشکلات موجود در تاریخ ۱۷ شوال ۱۹۰۵. امتیازنامه‌ای با محتشم‌السلطنه امضا کرد که هدف دولت در امتیازنامه چنین آمده است:
«برای حفظ حاصل نوغان از خطرات فساد تخم و غیره و رفع خسارت رعایا و ملاکین از این رهگذر و لزوم عمل آوردن این تخم در خود مملکت و رسیدگی به تخم نوغان خارج که وارد مملکت محروسه می‌شود. چون لازم است ترتیبی داده شود که من بعد این حاصل از هر جهت محفوظ بماند و ترویج شود. انشاالله تعالی، لهذا به تصویب جناب مستطاب اشرف امجد ارفع عین الدوله اتابک اعظم، امتیاز تخم نوغان در کلیه ایران مطابق فصول ذیل از تاریخ امضا این امتیازنامه به جانب محتشم‌السلطنه مرحمت و مقرر می‌شود...».
برای نمونه به چند فصل از این امتیازنامه اشاره می‌شود:
«فصل اول، این امتیاز از تاریخ ذیل تا پنجاه سال شمسی با مشار الیه و وراث او خواهد بود.
فصل دوم: به عهده صاحب امتیاز است که اولا تخم نوغان در خود ایران به طور صحت به عمل آورد. ثالثا در ترویج این حاصل در مملکت محروسه کمال اهتمام را به عمل آورد. مراقب باشید به صحت به عمل آید.
فصل سوم: تا زمانی که تخم در خود مملکت به قدر کفایت حاصل نشده چون لازم است تخم نوغان از خارج وارد شود صاحب امتیاز تخم نوغان صحیح و آنچه وارد شود؛ با ذره‌بین به ترتیب علمی به توسط مخیرین و معلمین بصیر خبیر معاینه و تفتیش نماید. هرچه صحیح باشد بعد از زدن علامت صحت به موقع استعمال گردد و هرچه ضایع و خراب باشد، به اطلاع اداره گمرک معدوم نماید.
فصل هفتم: تا یک‌سال از تاریخ ذیل صاحب امتیاز باید شروع به تکالیف مقرر نموده و تا هفت سال به قدر حاجت مملکت تخم نوغان به‌عمل آورد که رفع حاجت از تخم نوغان خارج بشود.
فصل دوازدهم: از طرف دولت علیه قدغن و اعلان خواهد شد که هیچ‌کس حق ندارد تخم نوغان بخرد بدون اینکه علامت تفتیش این اداره در آن باشد و اگر کسی خرید مسوول است و مواخذه خواهد شد.»
پس از امتیازنامه یادشده در همان سال اعلانیه‌ای از طرف اداره مرکزی نظارت بر محصول ابریشم ایران به عموم آقایان ملاکین و تجار و رعایای ممالک محروسه ایران ابلاغ شد «هذه السنه اودئیل در تحت نظر دقت معلم مخصوص اینکار که از فرنگستان اجیر و وارد شده است، از روی اساس علمی تعقیب خواهد شد...» پس از انتشار این اعلانیه، اداره نظارت بر محصول ابریشم ایران نظامنامه‌ای تدوین کرد که در مقدمه آن آمده است: «چون محصول ابریشم که یکی از مال التجاره‌های بزرگ عالم به شمار می‌آید و مورد توجه دولت‌های زیادی است. جهت رفع معایب و ترقی و رواج مال‌التجاره و رفت معایب جلوگیری از فساد و نکث محصول و صیانت از منافع تجار و رعایا از خرابی این محصول گران‌بها، شروع به عملیات شده بود ولی چندی به واسطه پاره محذورات در اجرای آن فترتی حاصل شد و اینک چون تعقیب آن لازم شمرده شد، برحسب نیت مقدسه اولیای دولت علیه به تکالیف مقرر آن شروع و به جهت اجرای آن به نشر این نظامنامه...مبادرت می‌شود...»
سیدرحمان حسنی
