چرخش استراتژیک کرملین به سوی قاره سیاه
دنیای اقتصاد: ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، در جریان میزبانی از سومین «نشست سران روسیه و آفریقا» در مسکو ۲۸ و ۲۹ اکتبر ۲۰۲۶ (۶ و ۷ آبان ۱۴۰۵)، کشورش را شریکی بهتر برای آفریقا در مقایسه با غرب به تصویر کشید؛ غربی که به گفته وی در حال بهره‌کشی از منابع قاره، حفظ رویکرد استعماری و استفاده از بدهی برای مهار توسعه آفریقاست.
به گزارش گروه آنلاین روزنامه دنیای اقتصاد-محمد حسین باقی: ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، در جریان میزبانی از سومین «نشست سران روسیه و آفریقا» در مسکو ۲۸ و ۲۹ اکتبر ۲۰۲۶ (۶ و ۷ آبان ۱۴۰۵)، کشورش را شریکی بهتر برای آفریقا در مقایسه با غرب به تصویر کشید؛ غربی که به گفته وی در حال بهره‌کشی از منابع قاره، حفظ رویکرد استعماری و استفاده از بدهی برای مهار توسعه آفریقاست. پوتین مدعی شد روسیه مدل متفاوتی از همکاری را ارائه می‌دهد؛ مدلی که به هر دو طرف اجازه می‌دهد از طریق پیوندهای نزدیک‌تر در تجارت و فناوری به شکوفایی برسند. «نیمی پرنس‌ویل» در گزارشی برای سی‌ان‌ان نوشت، پوتین گفت: «تجارت ما درگیر بهره‌کشیِ غارتگرانه و نو استعماری از منابع طبیعی و انسانی نمی‌شود». وی افزود که شرکت‌های روسی از ایجاد اشتغال محلی و درآمدهای مالیاتی در آفریقا حمایت می‌کنند.
به گفته «یوری اوشاکوف»، دستیار کرملین، هیئت‌هایی از ۴۸ کشور از مجموع ۵۴ کشور آفریقایی در این گردهمایی دو روزه شرکت کردند. ۲۲ کشور در سطح سران کشورها (رؤسای جمهور و نخست‌وزیران) نمایندگی داشتند، در حالی که این رقم در نشست سال ۲۰۲۳ برابر با ۱۷ کشور و در نخستین نشست در سال ۲۰۱۹ برابر با ۴۳ کشور بود. چنین نمایشی از حضور به مسکو کمک می‌کند تا با انزوای بین‌المللی فزاینده خود در برابر تحریم‌های تنبیهی غرب مقابله کند. «ویل براون»، متخصص سیاست‌گذاری آفریقا در «شورای اروپایی روابط خارجی»، می‌گوید تصاویر پوتین در کنار رهبران آفریقایی ممکن است بیش از آنچه در نشست بر سر آن توافق شده اهمیت داشته باشد؛ زیرا این تصاویر می‌توانند توسط شبکه‌های نفوذ روسیه برای شکل‌دهی به ادراکات در سراسر آفریقا و «جنوب جهانی» مورد استفاده گیرند.
براون به سی‌ان‌ان گفت: «داستان و روایتِ رسمیِ نشست، مهم‌ترین مسئله است». با این حال، دولت‌های آفریقایی صرفاً در حال انتخاب میان مسکو و غرب نیستند. «تیگیستی آمارِه»، مدیر برنامه آفریقا در اندیشکده «چتم هاوس»، رویکرد آنها را «عدم‌تعهد متنوع» می‌نامد: یعنی حفظ پیوندها با چندین شریک به جای متعهد ماندن به یک اردوگاه خاص. او می‌گوید دلایل آنها متفاوت است؛ برخی به دنبال پشتیبانی امنیتی هستند، برخی دیگر خواستار تامین محموله‌های کشاورزی، سرمایه‌گذاری در بخش انرژی، یا حمایت دیپلماتیک‌اند. براون می‌افزاید بسیاری از دولت‌ها نیز از رقابت‌های بین‌المللی به عنوان اهرمی برای «پوشش ریسک» و دریافت پیشنهادهای بهتر از شرکای غربی استفاده می‌کنند.
پیوندهای امنیتی با نتایج متفاوت
روسیه در مالی، بورکینافاسو و نیجر (جایی که دولت‌های نظامی پس از قطع رابطه با شرکای غربی به مسکو روی آوردند) جای پای خود را محکم کرده است. نقش نظامی روسیه از طریق «سپاه آفریقا» رشد کرده است؛ شبه‌نظامیانی که پس از شورش گروه مزدور واگنر علیه کرملین در سال ۲۰۲۳، بخش اعظم فعالیت‌های واگنر را بر عهده گرفتند. منطقه «ساحل» (کمربند نیمه‌خشک جنوب صحرای بزرگ) کانون اصلی تمرکز است. «آنا ایدا راک»، پژوهشگر آژانس تحقیقات دفاعی سوئد، می‌گوید «سپاه آفریقا» حضوری رسمی در بورکینافاسو، جمهوری آفریقای مرکزی، گینه استوایی، لیبی، مالی و نیجر دارد. همچنین مربیان نظامی روسی در جمهوری کنگو، ماداگاسکار و توگو گزارش شده‌اند، هرچند ادعاها درباره توگو مورد مناقشه است. مسکو همچنین از طریق پیشنهاد ساخت یک پایگاه نیروی دریایی در سودان، به دنبال ایجاد پایگاهی در دریای سرخ است.
گذار از «واگنر» به «سپاه آفریقا»، چیزی بیش از یک تغییر نام بود. نیروی جدید به طور علنی زیر نظر «وزارت دفاع» و «اطلاعات نظامی» روسیه فعالیت می‌کند. بسیاری از نیروها، همان مبارزان سابق واگنر هستند، اما «سپاه آفریقا» بیشتر بر آموزش، مشاوره و حفاظت از سایت‌های استراتژیک تمرکز دارد. واگنر همچنان در جمهوری آفریقای مرکزی فعال است؛ جایی که دولت آن در برابر این گذار و انتقال نیرو مقاومت کرده است. نتایج اما متفاوت بوده است. در مالی، نیروهای روسی به دولت کمک کردند تا شهر شمال‌شرقی «کیدال» را پس بگیرد، اما ناامنی وخیم‌تر و «سپاه آفریقا» متحمل تلفات سنگینی شده است. در بورکینافاسو، پرسنل روسی بر حفاظت از دولت در جریان بی‌ثباتی‌های سیاسی تمرکز کرده‌اند. نقش آنها در نیجر محدودتر بوده است. در جمهوری آفریقای مرکزی، نیروهای روسی به حفظ دولت در قدرت کمک کردند، اما ناامنی همچنان پابرجاست. این توافق به دولت کمک کرده تا موقعیت خود را تثبیت کند، اما بسیاری از غیرنظامیان احساس امنیت نمی‌کنند.
ردپای اقتصادی
حضور سیاسی و امنیتی روسیه در آفریقا با حجم تجارت آن با این قاره همخوانی ندارد. حجم تجارت در سال ۲۰۲۵ حدود ۲۷ میلیارد دلار برآورد شد که پایین‌تر از هدف‌گذاری ۴۰ میلیارد دلاری مسکو در سال ۲۰۱۹ بود. پوتین اکنون هدف جدیدی بالای ۵۰ میلیارد دلار تعیین کرده است. چین و اتحادیه اروپا شرکای تجاری به‌مراتب بزرگ‌تری برای آفریقا هستند. تجارت چین و آفریقا در سال ۲۰۲۵ به حدود ۳۴۸ میلیارد دلار رسید، در حالی که تجارت بین اتحادیه اروپا و آفریقا حدود ۳۹۵ میلیارد دلار بود. کشاورزی حوزه‌ای است که روسیه در آن پیوندهای تجاری قوی‌تری ایجاد کرده است. پوتین گفت روسیه ۱۳ میلیون تن محصولات کشاورزی در ۹ ماهه نخست سال ۲۰۲۶ به آفریقا صادر کرده و بر تامین کودهای شیمیایی تاکید نمود.
انرژی حوزه دیگری از همکاری است، هرچند پروژه ها در مراحل متفاوتی قرار دارند. شرکت دولتی هسته‌ای روسیه (روس اتم) در حال ساخت نیروگاه هسته‌ای «الضبعه» مصر است، در حالی که گفتگوها درباره نیروگاه‌های هسته‌ای شناور در سایر نقاط هنوز به مرحله ساخت نرسیده است. در این نشست، پوتین همچنین همکاری‌های دیجیتال و تولید داخلی داروها و واکسن‌ها را تبلیغ کرد. اما آمارِه می‌گوید تبدیل این پیشنهادات به نتایج ملموس نیازمند سرمایه‌گذاری، تأسیسات تولیدی و مهارت‌آموزی است.
تسلیحات و سربازگیری
اتیوپی نمونه‌ای از آن چیزی است که روسیه هنوز می‌تواند به لحاظ نظامی ارائه دهد. «آبی احمد»، نخست‌وزیر اتیوپی، در این نشست گفت که کشورش جنگنده‌های سوخو-۳۵ از روسیه دریافت کرده و چهار سامانه پدافند هوایی دوربرد اس-۴۰۰ نیز خریداری خواهد کرد. این توافق در حالی صورت می‌گیرد که تنش‌ها و درگیری‌های تجدیدشده در شمال اتیوپی، نگرانی‌ها را درباره احتمال بازگشت به یک منازعه گسترده‌تر افزایش داده است. این قرارداد شامل ۱۲ فروند هواپیما است. صادرکننده دولتی تسلیحات روسیه به رویترز گفت که دو فروند را تحویل داده است. ارزش قرارداد و جدول زمان‌بندی تحویل سامانه‌های اس-۴۰۰ افشا نشده است.
«راک» به سی‌ان‌ان گفت این معامله نشان می‌دهد که مسکو می‌تواند وجود تحریم‌های غرب، تسلیحات پیشرفته تامین کند، اما خاطرنشان کرد که با توجه به تنش‌های بین قاهره و آدیس‌آبابا بر سر رود نیل، این امر می‌تواند باعث نگرانی مصر شود. صادرات تسلیحاتی روسیه به طور کلی به افول خود ادامه می‌دهد. «مؤسسه بین‌المللی پژوهش‌های صلح استکهلم» (سیپری) گزارش می‌دهد که صادرات روسیه بین دوره‌های ۲۰۱۶–۲۰۲۰ و ۲۰۲۱–۲۰۲۵ حدود ۶۴ درصد کاهش یافته است، در حالی که ایالات متحده و چین در میان بزرگ‌ترین تامین‌کنندگان جهان باقی مانده‌اند.
پیوندهای نظامی نزدیک‌تر خطراتی نیز به همراه دارد. سازمان عفو بین‌الملل مواردی از افریقایی‌هایی را مستند کرده که ادعا می‌شود از طریق فریب، اجبار و فشار اقتصادی به روسیه پیوسته‌اند. عفو بین‌الملل اعلام کرد شرایط در بسیاری از موارد مصداق قاچاق انسان بوده است.
سی‌ان‌ان با مردان آفریقایی مصاحبه کرد. آنها اعلام کردند که فریب خورده یا وادار به خدمت نظامی در روسیه شده و برای جنگ به اوکراین فرستاده شده‌اند. روسیه هرگونه دخالت در جذب غیرقانونی افریقایی‌ها را تکذیب کرده است. در ماه فوریه، سفارت روسیه در کنیا اعلام کرد که مقامات روسی هرگز در جذب غیرقانونی شهروندان کنیایی دخالت نداشته‌اند، در حالی که تاکید کرد اتباع خارجی می‌توانند به صورت داوطلبانه در نیروهای مسلح آن ثبت‌نام کنند.
محاسبات آفریقا و وعده‌های مسکو
این نشست به صدور یک بیانیه مشترک، توافقی در زمینه هوش مصنوعی غیرنظامی و یک برنامه اقدام روسیه و آفریقا برای سال‌های ۲۰۲۷–۲۰۲۹ منجر شد. کمیسیون اتحادیه آفریقا و روسیه همچنین یک برنامه همکاری امضا کردند که امنیت، تجارت، انرژی، کشاورزی، سلامت، آموزش و فناوری را پوشش می‌دهد. کمیسیون می‌گوید این یک چارچوب است، نه یک توافق‌نامه قانونی و الزام‌آور. آمارِه می‌گوید پیشرفت کار به این بستگی دارد که آیا تعهدات، بودجه، مسئولیت سازمانی شفاف و زمان‌بندی مشخص وجود دارد یا خیر. براون می‌گوید دولت‌های آفریقایی در حال هدایت مسیر خود در یک محیط بین‌المللی خشن هستند اما در حال یافتن راه‌هایی برای استفاده از آن به نفع خود، گسترش گزینه‌های خود و فشار بر شرکای قدیمی برای بهبود پیشنهادهایشان هستند. او می‌گوید: «آنها دنیای به‌شدت خشنی را که در آن زندگی می‌کنیم و کارت‌هایی را که برای بازی در دست دارند، می‌بینند». پوتین ممکن است در حال جلب نظر آفریقا باشد، اما براون می‌گوید بسیاری از دولت‌های آفریقایی «کارت‌های بازی خود را بسیار با مهارت بازی می‌کنند».
ترجمه: محمد حسین باقی
