فناوری و بهبود سلامت میتواند هزینههای پیری جمعیت را مهار کند؛
سالمندی؛ بحران یا فرصت؟
به گزارش گروه آنلاین روزنامه دنیای اقتصاد-محمد امین مکرمی: پیری جمعیت سالهاست یکی از بزرگترین نگرانیهای اقتصاددانان و سیاستگذاران جهان به شمار میرود. بسیاری از پیشبینیها هشدار میدهند که کاهش نرخ تولد و افزایش امید به زندگی، فشار سنگینی بر بودجه دولتها وارد خواهد کرد؛ زیرا جمعیت شاغل کوچکتر میشود، تعداد بازنشستگان افزایش مییابد و هزینههای درمان و مستمری به سرعت بالا میرود. این تصویر بهویژه برای کشورهایی که با افت نرخ باروری و حرکت به سمت سالمندی روبهرو هستند، اهمیت بیشتری پیدا کرده است. با این حال، شواهد تازه نشان میدهد شاید این سناریوی بدبینانه آنقدر که تصور میشد اجتنابناپذیر نباشد.
براساس گزارش اکونومیست، مجموعهای از پژوهشهای جدید نشان میدهد هزینههای اقتصادی سالمند شدن جوامع احتمالا بسیار کمتر از برآوردهای گذشته خواهد بود. برخلاف تصور رایج که افزایش تعداد سالمندان را مترادف با رشد انفجاری هزینههای درمانی میدانست، روندهای جدید نشان میدهد پیشرفت فناوری، بهبود کیفیت خدمات درمانی و سالمتر ماندن افراد در سالهای پایانی عمر، میتواند بخش مهمی از این فشار را خنثی کند. در نتیجه، شاید اقتصادهای پیشرفته بتوانند بدون افزایش شدید مالیاتها یا کاهش قابل توجه رفاه، با موج سالمندی کنار بیایند.
نگرانی اصلی اقتصاددانان از گذشته بر دو محور استوار بود؛ نخست اینکه خدمات درمانی برخلاف صنایع تولیدی، افزایش بهرهوری محدودی دارند و دوم اینکه افراد سالمند به درمان بیشتری نیاز خواهند داشت. این دیدگاه بر نظریه مشهور «بیماری هزینهای بامول» استوار است. براساس این نظریه، در بخشهایی مانند پزشکی که نیروی انسانی نقش اصلی را ایفا میکند، افزایش بهرهوری بسیار کندتر از بخشهایی مانند صنعت یا فناوری اطلاعات است. در نتیجه، دستمزد پزشکان و کادر درمان همگام با سایر مشاغل افزایش مییابد، اما سرعت ارائه خدمات تغییر چندانی نمیکند و هزینهها به مرور بالا میرود.
در کنار این موضوع، سالها این فرض وجود داشت که هرچه امید به زندگی افزایش یابد، افراد مدت طولانیتری را با بیماریهای مزمن سپری خواهند کرد. در چنین شرایطی، هزینههای درمان، مراقبت در منزل و نگهداری در مراکز درمانی نیز به شدت افزایش مییافت. اما اکنون پژوهشهای جدید تصویر متفاوتی ارائه میکنند. به نظر میرسد افزایش طول عمر، لزوما به معنای افزایش سالهای بیماری نیست و بسیاری از افراد مدت بیشتری را در سلامت کامل زندگی میکنند.
دو مطالعه تازه که توسط پژوهشگران دفتر ملی تحقیقات اقتصادی آمریکا انجام شده، از همین تغییر حکایت دارد. یکی از این مطالعات نشان میدهد هزینه واقعی درمان در آمریکا در سال ۲۰۲۴ حدود یک تریلیون دلار کمتر از برآوردهایی بوده که در سال ۲۰۱۰ انجام شده بود. پژوهش دیگری نیز نشان میدهد اگرچه هزینه پرداخت حقوق بازنشستگی طی دو دهه گذشته افزایش یافته، اما رشد هزینه بیمه درمان سالمندان بسیار محدودتر بوده است. دلیل اصلی نیز این است که سالمندان امروز مدت بیشتری سالم میمانند و زمان کمتری را با بیماریهای شدید سپری میکنند.
بخش مهمی از این تحول به پیشرفت فناوری بازمیگردد. در گذشته، فناوری پزشکی عمدتا به معرفی درمانهای جدید و البته گرانقیمت منجر میشد. اما اکنون سهم فناوریهایی که همان خدمات را با هزینه کمتر ارائه میکنند، در حال افزایش است. استفاده گسترده از هوش مصنوعی، ابزارهای تشخیص دقیق، جراحیهای کمتهاجمی، پروندههای الکترونیکی و تجهیزات پیشرفته باعث شده هزینه ارائه خدمات درمانی با سرعت کمتری افزایش یابد.
آمارها نیز این تغییر را تایید میکند. هزینه بیمارستانها در آمریکا طی سالهای ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۰ به طور متوسط سالانه بیش از دو واحد درصد بالاتر از نرخ تورم رشد میکرد، اما از سال ۲۰۱۱ تا ۲۰۲۴ این فاصله به حدود نیم واحد درصد کاهش یافته است. به بیان دیگر، همان بیماری هزینهای که دههها غیرقابل درمان تصور میشد، اکنون تا حد زیادی مهار شده است.
از سوی دیگر، خود سالمندان نیز نسبت به گذشته وضعیت بهتری دارند. بررسیها نشان میدهد آمریکاییهایی که در ۶۶ سالگی قرار دارند، به طور متوسط بیش از دو سال بیشتر از نسلهای قبل عمر میکنند و تقریبا تمام این سالهای اضافه را در سلامت سپری میکنند. حتی مدت زمانی که افراد با شدیدترین مشکلات جسمی و ذهنی زندگی میکنند نیز کاهش یافته است. این موضوع هزینههای بسیار سنگین مراقبتهای بلندمدت را کاهش میدهد.
این روند تنها به آمریکا محدود نیست. کشورهای عضو سازمان همکاری اقتصادی و توسعه نیز در سالهای اخیر شاهد کند شدن رشد هزینههای درمان بودهاند. پیشبینیها نشان میدهد طی دهه آینده، رشد سرانه هزینههای سلامت در این کشورها تقریبا نصف دوره پیش از بحران مالی ۲۰۰۸ خواهد بود. بنابراین، سهم هزینههای درمان از تولید ناخالص داخلی با سرعتی بسیار کمتر از گذشته افزایش خواهد یافت.
پژوهشهای جدید حتی از زاویه دیگری نیز نگاه خوشبینانهای به سالمندی دارند. مطالعهای به سرپرستی دارون عجماوغلو، اقتصاددان برجسته MIT، نشان میدهد مناطقی که کاهش نرخ باروری بیشتری را تجربه کردهاند، الزاما رشد اقتصادی ضعیفتری ندارند. برعکس، این مناطق معمولا سریعتر به سمت فناوریهای صرفهجوی نیروی کار حرکت کردهاند و همین موضوع رشد بهرهوری را تقویت کرده است. به عبارت دیگر، کمبود نیروی کار میتواند انگیزهای برای سرمایهگذاری بیشتر در فناوری و نوآوری باشد.
البته این به معنای پایان همه مشکلات نیست. نظامهای بازنشستگی همچنان با چالشهای مالی بزرگی روبهرو هستند و بسیاری از کشورها ناچار خواهند بود سن بازنشستگی را افزایش دهند یا اصلاحات مالی انجام دهند. با این حال، پیام اصلی این پژوهشها آن است که سالمندی جمعیت الزاما به معنای بحران اقتصادی نیست. اگر فناوری، بهرهوری و کیفیت نظام سلامت همگام با تغییرات جمعیتی پیش بروند، آینده میتواند بسیار امیدوارکنندهتر از سناریوهای بدبینانه گذشته باشد.
