خزر؛ فرصتی برای بازآرایی تجارت
هادی تیزهوشتابان*
دریای خزر را نباید صرفا بهعنوان مسیری جایگزین برای بنادر جنوبی در شرایط محدودیتهای تجاری در نظر گرفت. این دریا ظرفیت آن را دارد که به یکی از محورهای اصلی توسعه تجارت منطقهای ایران تبدیل شود. اهمیت خزر را میتوان در سه حوزه توسعه تجارت با کشورهای ساحلی، تقویت ترانزیت کالا در کریدور شمال ـ جنوب و افزایش تابآوری تجارت خارجی از طریق تنوعبخشی به مسیرهای تامین و صادرات بررسی کرد.
البته خزر از نظر ظرفیت کشتیها و محدودیتهای آبخور، جایگزین بنادر جنوبی نیست، بلکه مزیت آن در توسعه تجارت منطقهای، حمل کالاهای فله و عمومی و اتصال ایران به بازارهای اوراسیاست. بنابراین، این دریا در کوتاهمدت نقشی مکمل دارد؛ اما با سرمایهگذاری و توسعه زیرساختها میتواند به یکی از پایههای اصلی تجارت خارجی کشور تبدیل شود. مهمترین مزیت ایران در این حوزه، قرار گرفتن در نقطه اتصال سه حوزه اقتصادی خزر، قفقاز و آسیای مرکزی به خلیجفارس و آبهای آزاد است. ایران میتواند کالاهای روسیه و آسیای مرکزی را از طریق شبکه ریلی، جادهای و بنادر جنوبی به بازارهای جنوب آسیا و خلیجفارس منتقل کند. این موقعیت در چارچوب کریدور بینالمللی شمال-جنوب اهمیت ویژهای دارد.
علاوه بر موقعیت جغرافیایی، برخورداری از بنادر شمالی، زیرساختهای صنعتی، مناطق آزاد و توافق تجارت آزاد با اتحادیه اقتصادی اوراسیا، فرصت مناسبی برای توسعه جایگاه تجاری ایران فراهم کرده است. با این حال، تبدیل شدن به هاب تجاری منطقه صرفا با اتکا به جغرافیا امکانپذیر نیست. کاهش هزینه و زمان حمل، تسهیل مقررات گمرکی، توسعه خدمات لجستیکی و ایجاد سازوکارهای مالی کارآمد، از شروط اصلی تحقق این هدف هستند.
در ادامه باید تاکید کرد که ایران در چند گروه کالایی از مزیت صادراتی به کشورهای حاشیه خزر برخوردار است. محصولات کشاورزی و غذایی مانند مرکبات، کیوی، سیب، سبزیجات، محصولات گلخانهای، خشکبار و مواد غذایی فرآوریشده از جمله این اقلام هستند. در بخش مصالح ساختمانی نیز کاشی، سرامیک، سنگ ساختمانی، سیمان و محصولات فولادی ظرفیت صادراتی دارند. محصولات پتروشیمی از قبیل پلیمرها، مواد شیمیایی و مواد اولیه صنایع پاییندستی و همچنین محصولات صنعتی مانند ماشینآلات، قطعات خودرو، تجهیزات کشاورزی و تجهیزات صنعتی، دیگر گروههای دارای ظرفیت صادراتی هستند. محصولات معدنی و فلزی و محصولات فرآوریشده معدنی نیز در این فهرست قرار میگیرند. با این حال، ظرفیت تولید بهتنهایی تضمینکننده صادرات پایدار نیست. رقابت قیمتی، استانداردهای فنی، استمرار عرضه، بستهبندی و خدمات پس از فروش از عوامل تعیینکننده حضور در این بازارها هستند. از این منظر، راهبرد صادراتی ایران باید از فروش مواد خام و محصولات کمارزش به سمت صادرات کالاهای فرآوریشده و صنعتی با ارزش افزوده بیشتر حرکت کند.
در مقابل، روسیه و قزاقستان ظرفیت مناسبی برای تامین غلات، جو، ذرت، دانههای روغنی، روغنهای گیاهی و برخی مواد اولیه صنایع غذایی دارند. همچنین چوب، کاغذ، محصولات فولادی، مواد معدنی و برخی تجهیزات صنعتی از دیگر اقلام قابل واردات از کشورهای حاشیه خزر هستند. استفاده از بنادر شمالی میتواند هزینه واردات برخی کالاهای اساسی را کاهش دهد؛ بهویژه زمانی که مقصد نهایی کالا در شمال یا مناطق مرکزی نزدیک به شبکه ریلی باشد. البته کاهش هزینه را نباید صرفا براساس فاصله جغرافیایی ارزیابی کرد. هزینه حمل دریایی، تخلیه و بارگیری، انبارداری، حمل زمینی، بیمه و تسویه مالی باید در محاسبه قیمت تمامشده لحاظ شوند. بنابراین، توسعه خطوط منظم کشتیرانی، ناوگان مناسب و قراردادهای بلندمدت تامین، از الزامات بهرهبرداری اقتصادی از این مسیر است.
با وجود توسعه قابلتوجه بنادر شمالی، ظرفیت زیرساختی و عملیاتی آنها هنوز با اهداف ایران در حوزه تجارت منطقهای و ترانزیت اوراسیا فاصله دارد. هر یک از این بنادر مزیت خاص خود را دارند؛ امیرآباد بهدلیل اتصال ریلی و منطقه ویژه اقتصادی، انزلی بهدلیل موقعیت تجاری و نزدیکی به مراکز تولیدی گیلان، نوشهر بهدلیل دسترسی به بازارهای مازندران و کاسپین بهدلیل ظرفیتهای لجستیکی و ارتباط با منطقه آزاد انزلی اهمیت دارند.
با این حال، مهمترین کمبودهای زیرساختی شامل ضعف اتصال یکپارچه ریلی و جادهای بنادر به مراکز تولید و مصرف، کمبود تجهیزات تخصصی تخلیه و بارگیری، انبارهای مکانیزه و سردخانهها، محدودیت ناوگان دریایی و نبود خطوط منظم کشتیرانی است. ضعف خدمات گمرکی و طولانی بودن برخی فرآیندهای ترخیص، محدودیتهای ناشی از کاهش سطح آب دریای خزر و ضرورت مدیریت لایروبی و آبخور بنادر نیز از دیگر چالشهای این حوزه به شمار میروند. در کنار این موارد، کمبود سرمایهگذاری و مشارکت موثر بخش خصوصی نیز توسعه ظرفیت بنادر را محدود کرده است.
نکته اساسی این است که توسعه بندر نباید صرفا به افزایش تعداد اسکلهها محدود شود. آنچه اهمیت دارد، یکپارچگی بندر با شبکه حملونقل، خدمات لجستیک و نظام تجاری کشور است. به بیان دیگر، ظرفیت بندری زمانی به مزیت اقتصادی تبدیل میشود که امکان انتقال سریع و کمهزینه کالا از بندر به مراکز تولید و مصرف فراهم باشد. کشورهای حاشیه خزر از نظر ساختار اقتصادی و مزیتهای تولیدی متفاوتند و هرکدام فرصت خاصی برای تجارت ایران ایجاد میکنند. روسیه بزرگترین فرصت منطقهای برای صادرات محصولات کشاورزی، غذایی، پتروشیمی و صنعتی و توسعه همکاریهای تولیدی است. قزاقستان ظرفیت مهمی در تامین غلات، دانههای روغنی و مواد معدنی و همچنین توسعه ترانزیت دارد. ترکمنستان فرصت همکاری در حوزه انرژی، محصولات کشاورزی، مصالح ساختمانی و حملونقل را فراهم میکند و جمهوری آذربایجان نیز بازاری صادراتی و مسیری مهم برای اتصال ایران به قفقاز و شبکه تجاری اوراسیاست.
با وجود دستاوردهای موجود در صادرات محصولات کشاورزی، واردات غلات و توسعه تجارت با روسیه، هنوز از بخش قابلتوجهی از این ظرفیتها استفاده نشده است. ضعف زیرساختهای حملونقل، مشکلات بانکی و تسویه مالی، شناخت ناکافی از بازارهای مقصد، محدودیتهای استانداردی و اتکای بیش از اندازه به معاملات مقطعی از مهمترین موانع توسعه تجارت با این کشورها هستند. اجرایی شدن موافقتنامه تجارت آزاد ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا فرصت مهمی برای رفع بخشی از موانع تعرفهای ایجاد کرده است؛ اما استفاده واقعی از این فرصت به رفع موانع غیرتعرفهای و لجستیک وابسته است. در واقع، توافقهای تجاری زمانی میتوانند به افزایش مبادلات منجر شوند که زیرساختهای حملونقل، سازوکارهای مالی و خدمات پشتیبان تجارت نیز متناسب با آنها توسعه پیدا کنند.
در مجموع، دریای خزر برای ایران صرفا یک مسیر جغرافیایی یا جایگزین محدود برای بنادر جنوبی نیست، بلکه ظرفیتی برای بازآرایی تجارت خارجی، توسعه همکاری با کشورهای اوراسیا و تقویت جایگاه ایران در کریدور شمال ـ جنوب به شمار میرود. با این حال، بهرهبرداری از این ظرفیت مستلزم عبور از نگاه مقطعی به تجارت دریایی و حرکت به سمت توسعه یکپارچه زیرساختهای بندری، ریلی، جادهای، گمرکی و مالی است. در چنین شرایطی، خزر میتواند از یک مسیر مکمل به یکی از محورهای پایدار تجارت منطقهای ایران تبدیل شود.
* رئیس اتاق بازرگانی مشترک ایران و روسیه


