دیپلماسی گازی ایران در شمال
دنیای اقتصاد: سفر یک‌روزه وزیر خارجه ایران به ترکمنستان را می‌توان در چارچوب تلاش تهران برای تقویت مناسبات انرژی با همسایگان شمالی و متنوع‌سازی مسیرهای تجاری، به‌ویژه از طریق دریای خزر، ارزیابی کرد. آسیب‌دیدن بخشی از زیرساخت‌های انرژی ایران در جریان جنگ ۴۰روزه و افزایش اهمیت تامین پایدار گاز، در کنار محدودیت‌ها و مخاطرات مسیرهای تجاری جنوب کشور، جایگاه ترکمنستان را در معادلات اقتصادی و ژئوپلیتیک ایران برجسته‌تر کرده است. در چنین شرایطی، عشق‌آباد نه‌تنها می‌تواند یکی از شرکای مهم تهران در حوزه تامین و انتقال گاز هم به شکل صادرات هم سوآپ گازی باشد، بلکه از ظرفیت قابل‌توجهی برای توسعه تجارت دریایی و ترانزیتی دو کشور برخوردار است.
عراقچی روز دوشنبه ۱۱ آبان، در رأس هیاتی دیپلماتیک و اقتصادی به‌منظور دیدار و رایزنی با مقام‌های ترکمنستان وارد عشق‌آباد شد و با رشید مردوف، معاون رئیس کابینه وزیران و وزیر امور خارجه این کشور، دیدار کرد. در این دیدار، راه‌های گسترش همکاری‌ها بررسی شد. سخنگوی وزارت امور خارجه نیز پیش از این سفر، با تاکید بر اهمیت راهبردی روابط با همسایگان، اعلام کرده بود که عراقچی در جریان سفر به ترکمنستان درباره گسترش همکاری‌های دوجانبه در حوزه‌های مختلف، از جمله انرژی، گفت‌وگو خواهد کرد.
دیپلماسی گازی
یکی از مهم‌ترین محورهای اهمیت روابط ایران و ترکمنستان، همکاری در حوزه گاز است. در جریان جنگ ۴۰روزه، بخشی از زیرساخت‌های مرتبط با انرژی ایران، از جمله تاسیسات گازی و مخازن تامین سوخت، هدف حمله قرار گرفت. در این میان، ترکمنستان به دلیل برخورداری از ذخایر عظیم گاز و وجود زیرساخت‌های انتقال متصل به شبکه ایران، یکی از گزینه‌های عملیاتی برای تامین بخشی از نیاز گازی کشور محسوب می‌شود.
ترکمنستان با برخورداری از چهارمین ذخایر بزرگ گاز طبیعی جهان، ظرفیت قابل‌توجهی برای همکاری با ایران دارد. اتصال خطوط انتقال گاز دو کشور و امکان انتقال روزانه حدود ۵۰میلیون مترمکعب گاز، اهمیت این همکاری را دوچندان می‌کند. در همین راستا، ایران و ترکمنستان در تیرماه ۱۴۰۳ قراردادی برای سوآپ سالانه حداکثر ۱۰میلیارد مترمکعب گاز ترکمنستان به عراق امضا کردند. همچنین در بهمن‌ماه همان سال، توافقی سه‌جانبه میان ایران، ترکمنستان و ترکیه برای انتقال سالانه حداکثر دو‌میلیارد مترمکعب گاز ترکمنستان از مسیر ایران به ترکیه به امضا رسید. اجرای کامل این توافق‌ها می‌تواند موقعیت ترانزیتی ایران را در شبکه تجارت انرژی منطقه ارتقا دهد و ظرفیت تازه‌ای برای درآمدزایی و تقویت پیوندهای اقتصادی با همسایگان ایجاد کند.
مسیر مکمل تجارت شمالی ایران
اهمیت ترکمنستان برای تهران به همکاری‌های گازی محدود نمی‌شود. در شرایطی که تحریم‌ها و مخاطرات ژئوپلیتیک در آب‌های جنوبی، دسترسی ایران به مسیرهای تجاری در این منطقه را با محدودیت مواجه کرده‌اند، توسعه ارتباطات با کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز و بهره‌گیری از ظرفیت دریای خزر اهمیت بیشتری یافته است. این کشورها می‌توانند در تامین کالاهایی مانند غلات، نهاده‌های کشاورزی و دامی و همچنین توسعه مبادلات ترانزیتی و ریلی نقش موثری ایفا کنند. ایران از طریق دریای خزر با ترکمنستان، قزاقستان، روسیه و جمهوری آذربایجان ارتباط دریایی دارد و این مسیر امکان تبادل کالا و دسترسی به بازارهای شمالی را فراهم می‌کند. در این چارچوب، بنادر ترکمنستان می‌توانند به گسترش تجارت دریایی دو کشور کمک کنند و در مقابل، بنادر ایران نیز مسیری برای دسترسی عشق‌آباد به آب‌های آزاد و بازارهای بین‌المللی باشند. در مجموع، سفر عراقچی به عشق‌آباد را باید فراتر از یک دیدار دیپلماتیک دوجانبه ارزیابی کرد. نیاز ایران به تقویت امنیت انرژی پس از آسیب‌دیدن بخشی از زیرساخت‌های گازی، ضرورت متنوع‌سازی مسیرهای تجارت خارجی و اهمیت یافتن کریدورهای شمالی در شرایط بی‌ثباتی منطقه‌ای، ترکمنستان را به شریکی مهم در سیاست همسایگی تهران تبدیل کرده است.
بازآرایی پیوندهای کریدوری تهران-عشق‌آباد در عصر فشار
اهمیت ترکمنستان در نقشه ترانزیت
دنیای اقتصاد: سید عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، روز دوشنبه به عشق‌آباد سفر و با همتای ترکمنستانی دیدار کرد. بر اساس گزارش‌ها، سفر عراقچی با هدف رایزنی درباره تقویت همکاری‌ها و گسترش مناسبات دوجانبه در زمینه‌های مختلف سیاسی و اقتصادی صورت گرفته است. چهارم آبان‌ماه نیز عراقچی به صورت تلفنی با همتای ترکمنستانی گفت‌وگو کرده بود. در شرایطی که تداوم تنش میان ایران و آمریکا و همچنین محدودیت‌های اعمال‌شده بر تردد دریایی در خلیج فارس فشارهایی را بر زنجیره تامین و تجارت خارجی کشور تحمیل کرده، مسیرهای زمینی و ریلی شمال و شمال‌شرق اهمیت بیشتری پیدا کرده‌اند. در این میان، ترکمنستان به دلیل موقعیت جغرافیایی و اتصال به شبکه حمل‌ونقل آسیای مرکزی، یکی از شرکای مهم ایران برای توسعه مسیرهای جایگزین تجاری و ترانزیتی به شمار می‌رود و می‌توان رایزنی‌های تهران-عشق‌آباد را در چارچوب تلاش برای کاهش فشارها و بهره‌برداری از مسیرهای شمالی تفسیر کرد.
ایران و ترکمنستان در چند مسیر و کریدور مهم حمل‌ونقل نقش دارند که مهم‌ترین آنها عبارتند از کریدور بین‌المللی حمل‌ونقل شمال - جنوب، راه‌آهن قزاقستان - ترکمنستان - ایران و کریدور موافقت‌نامه عشق‌آباد. این مسیرها از این جهت دارای اهمیت هستند که ایران را از طریق شبکه ریلی به کشورهای آسیای مرکزی، روسیه و در ادامه به بازارهای جنوب آسیا متصل می‌کنند. یکی از مهم‌ترین زیرساخت‌های این حوزه، مسیر ریلی قزاقستان – ترکمنستان - ایران (کی‌تی‌آی) است که در سال ۲۰۱۴ به بهره‌برداری رسید. این مسیر حدود ۹۳۰ کیلومتر طول دارد و از اوزن قزاقستان آغاز می‌شود و به گرگان در استان گلستان می‌رسد. این مسیر امکان دسترسی کشورهای محصور در خشکی آسیای مرکزی به شبکه ریلی و بنادر ایران را فراهم می‌کند.
در کنار این مسیر، شاخه شرقی کریدور بین‌المللی شمال - جنوب نیز از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. این شاخه با عبور از روسیه، قزاقستان و ترکمنستان به ایران متصل می‌شود. کریدور موافقت‌نامه عشق‌آباد نیز یکی دیگر از چارچوب‌های مهم همکاری ترانزیتی است که با هدف تسهیل حمل‌ونقل چندوجهی و اتصال آسیای مرکزی به خلیج فارس و دریای عمان شکل گرفته و ترکمنستان، ایران، ازبکستان و عمان را به یکدیگر متصل می‌کند. افزون بر این، اتصال چین به ایران از طریق قزاقستان و ترکمنستان نیز در زمره مسیرهایی قرار دارد که دو کشور برای فعال‌سازی و افزایش ظرفیت آن رایزنی کرده‌اند.
با توجه به وابستگی تجارت ایران به مسیرهای جنوبی و با در نظر داشتن این موضوع که بخش عمده تجارت دریایی ایران که از بنادر جنوبی انجام می‌شود، اکنون به دلیل درگیری‌های جاری مختل شده و این موضوع مستقیما بر واردات، صادرات و تامین مواد اولیه اثر می‌گذارد، اهمیت زیرساخت‌های شمالی برجسته‌تر شده است. در چنین وضعیتی، مرزهای شمالی و شمال‌شرقی می‌توانند بخشی از فشار واردشده بر مسیرهای جنوبی را کاهش دهند. برخلاف تجارت دریایی جنوب که به عبور کشتی‌ها از آبراه‌های راهبردی و دسترسی به بنادر وابسته است، شبکه ریلی و جاده‌ای شمال امکان انتقال کالا از روسیه، قزاقستان و دیگر کشورهای آسیای مرکزی را بدون استفاده از این مسیرهای دریایی فراهم می‌کند. این ویژگی به‌ویژه برای واردات غلات، محصولات غذایی، مواد اولیه صنعتی و دیگر محصولات اهمیت دارد و از سوی دیگر راهزنی دریایی آمریکا نیز نمی‌‌تواند در آن خلل ایجاد کند.
در چنین شرایطی ترکمنستان نقش یک پل ارتباطی را ایفا می‌کند؛ زیرا از یک سو به شبکه ریلی قزاقستان و دیگر کشورهای آسیای مرکزی متصل است و از سوی دیگر از طریق مرزهای سرخس و اینچه‌برون به شبکه حمل‌ونقل ایران راه دارد. با توجه به فشارهای اقتصادی کنونی و درگیری‌های جاری، تحرکات دیپلماتیک اخیر و رایزنی‌های عراقچی می‌تواند تلاشی برای فعال‌سازی این مسیرها و کاهش فشارها باشد.
