مترو و فرونشست در کمین میراث نصف‌جهان
دنیای اقتصاد - فرزانه قبادی : حدود ۲دهه قبل بود که دستگاه‌های حفاری مترو با بخشی از پایه‌های سی و سه پل برخورد و مدتی پروژه ساخت مترو را متوقف کرد. پس از مدتی پروژه دوباره ادامه پیدا کرد، در مراحل بعدی حفاری‌ها در محدوده خیابان چهارباغ و چهارراه تختی به سفالینه‌های سلجوقی رسیدند. اتفاقات بسیار دیگری هم در این پروژه افتاد، از جمله کشف آبراهه مربوط به دوران صفویه. با تمام اینها اما مسیر مترو پیش رفت و پروژه خط یک مترو در شهر تاریخی اصفهان به بهره‌برداری رسید. حالا نوبت احداث خط دو است که عمق تاریخی اصفهان را بکاود. اما زمین اصفهان امروز شرایط دو دهه قبل را ندارد. زاینده‌رود خشک شده، فرونشست به مرحله بحرانی رسیده، بسیاری از بناهای تاریخی شهر هر روز ترک‌های تازه برمی‌دارند و جنگ هم که مزید بر تمام علت‌ها شده،
در این میان مسیر خط دو قرار است علاوه بر تعداد زیادی از بناهای تاریخی شهر، از نزدیکی یکی از آثار جهانی اصفهان هم عبور کند: مسجد عتیق. بنایی که بسیاری آن را موزه زنده معماری ایران می‌دانند. مسجد عتیق با تمام ویژگی‌های منحصر به فردش و در کنار تمام زخم‌هایی که به تن دارد، حالا چشم نگرانش را به تونل مترویی دوخته که قرار است به زودی در نزدیکی‌اش حفر شود. متخصصان معتقدند ادامه این پروژه در مسیر فعلی و با شرایط موجود، در بلندمدت به وارد آمدن آسیب جدی به بناهای تاریخی شهر منجر خواهد شد. اما برخی مدیران شهری می‌گویند مطالعات صورت‌گرفته نشان می‌دهد مشکلی در مسیر اجرای پروژه وجود ندارد. هرچند توسعه حمل‌ونقل عمومی امری اجتناب‌ناپذیر در دنیای امروز است، اما حفظ میراث تاریخی هم یکی از الزامات پایداری در توسعه است.
آخرین بار که متخصصان و متولیان اجرای پروژه و مسوولان مربوطه دور یک میز جمع شدند، ۲۶ مهرماه امسال و در نشست شورای پایگاه‌های میراث جهانی وزارت میراث فرهنگی بود. در این نشست به گفته امیر کرم‌زاده مدیرکل میراث فرهنگی اصفهان، نتایج مطالعات شرکت مسوول بررسی پرونده، با حضور کارشناسان، مسوولان میراث فرهنگی، معاون حمل‌ونقل شهرداری اصفهان بررسی شد و عبور خط ۲ مترو از محدوده مسجد جامع در این مرحله تایید نشد. به گفته او، بعد از بررسی‌های مجدد، مشخص خواهد شد که عبور خط ۲ مترو از محدوده پایگاه جهانی مسجد جامع عتیق مورد تایید وزارت میراث فرهنگی قرار می‌گیرد یا خیر. هرچند او ابتدای مهرماه به «ایرنا» گفته بود: مطالعاتی که شرکت مترو درباره امکان عبور این خط از کنار مسجد جامع انجام داده بود، بررسی شده است و نتایج نشان می‌دهد اجرای طرح امکان‌پذیر است و مشکلی از این بابت وجود ندارد.
تفاوت میان نگاه تخصصی و نگاه مدیریتی
هرچند مدیران شهری اولویت‌های دیگری را در نظر می‌گیرند، اما نگاه تخصصی باید دیدگاه بلندمدتی به مساله حفاظت داشته باشد، علت مخالفت کارشناسان با شکل اجرای پروژه مترو همین نگاه است. حسین راعی، استادیار دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه علم و صنعت و عضو شورای فنی میراث جهانی وزارت میراث فرهنگی در نشست تخصصی مربوط به متروی اصفهان در این دانشگاه درباره آخرین جلسه شورای فنی می‌گوید: در شورای فنی هنوز رأیی صادر نشده و صورت‌جلسه‌ای مبنی بر صدور مجوز نداشته‌ایم. او با تاکید بر اینکه هنوز اعضای شورا به جمع‌بندی نهایی نرسیده‌اند و اعضا در کمیته تخصصی مخالفت خود را اعلام کرده‌اند، می‌گوید: شورای فنی معتقد است به‌هیچ‌وجه چنین امکانی (عبور مترو از نزدیکی مسجد جامع) وجود ندارد. البته باید این را هم در نظر گرفت که میان نگاه تخصصی کمیته فنی و نگاه مدیریتی وزارت میراث فرهنگی تفاوت وجود دارد. در مدیریت میراث فرهنگی، افرادی می‌آیند، مدتی حضور دارند و بعد می‌روند. به گفته او، کمیته تخصصی در این مورد یک رأی کارشناسی دارد و تصمیم‌گیری نهایی با وزارت میراث فرهنگی است. آخرین تصمیم این است که میراث فرهنگی و شهرداری هر کدام مشاوری انتخاب کنند تا بررسی‌ها انجام شود و پس از آن، جلسه کمیته فنی دوباره برگزار شود.
مترو بحران فرونشست اصفهان را تشدید می‌کند
مساله نگران‌کننده در مورد اصفهان، تنها عبور تونل مترو از نزدیکی یک اثر تاریخی نیست. موضوع فرونشست در این شهر با خشکی زاینده‌رود به مرحله بحران رسیده و تبدیل به یکی از مهم‌ترین چالش‌های این شهر و آثار تاریخی آن شده است. بررسی‌ها و آمارهای رسمی نشان می‌دهد نرخ فرونشست در برخی نقاط شمالی اصفهان به حدود ۱۸سانتی‌متر رسیده است. علی بیت‌اللهی، عضو مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، که پیش از این بارها درباره تبعات فرونشست در اصفهان به ویژه در مواجهه با بناهای تاریخی هشدار داده بود، معتقد است حفاری‌های مترو و ارتعاشات ناشی از حرکت قطارها به‌ویژه در بافت تاریخی، می‌تواند بحران فرونشست را در اصفهان تشدید کند.
او مخالفت صریح خود را با احداث مترو در محدوده تاریخی این شهر اعلام کرده و به «دنیای‌اقتصاد» می‌گوید: «نتایج پژوهشی که اخیرا مطالعه کردم، درباره ارتباط ارتعاشات مترو و فرونشست زمین در چین نشان داده که حرکت مترو تا حدود ۴.۵برابر نسبت به سایر نواحی، باعث تشدید اثرات فرونشست در پکن شده است. شواهد علمی هم نشان می‌دهد که در زمینی که دچار فرونشست است، اگر یک مسیر ارتعاشی نزدیک به سطح -و نه‌چندان عمیق- ایجاد شود، فرونشست تشدید می‌شود. متروی اصفهان هم در عمق خیلی کمی ساخته شده و عمق آن تا جایی که اطلاع دارم، در حد بیست تا سی متر در نوسان است. این وضعیت حتی اگر از ابزارهای کنترل ارتعاش استفاده شود، می‌تواند باعث انتقال ارتعاشات به لایه‌های سطحی شود و همین مساله فرونشست را تشدید می‌کند.
او درباره ویژگی خاک اصفهان و تراکم بناهای تاریخی در این شهر می‌گوید: خاک اصفهان به‌دلیل واگرا بودن و فرونشست ناحیه‌ای که در اثر خشکی زاینده‌رود به آن تحمیل شده، کاملا مستعد تشدید فرونشست است. در عین حال تاثیر ارتعاشات بر بناهای تاریخی شهر بیشتر است؛ چراکه این بناها اسکلت به هم چسبیده یا منسجم ندارند. نوع و شیوه ساخت‌وساز آنها قدیمی است. در این بناها وقتی بخشی، نشست می‌کند، کل ساختمان ترک می‌خورد و وقتی این ساختمان تاریخی و قدیمی است، اساسا هیچ کاری نمی‌شود برای نجات آن کرد. او درباره اینکه راهکار حل این بحران چیست، می‌گوید: امکان اینکه آنجا مترو نباشد یا اینکه مترو را در عمق بیشتری احداث کنند -که می‌گویند اقتصادی نیست- یا تمهیدات مهندسی اندیشیده شود، وجود دارد؛ ممکن است بگویند در محدوده بافت تاریخی محدودیت سرعت در حرکت قطارها اعمال می‌کنیم، یا از ابزارهای فنی برای کنترل ارتعاشات استفاده می‌کنیم؛ اما تجربه نشان داده که در عمل هیچ‌کدام از اینها اتفاق نمی‌افتد و تبعات و آسیب‌پذیری‌ها هم کاملا قابل انتظار خواهد بود. با توجه به تجربه پکن و با استناد به نتایج پژوهش‌ها می‌دانیم که عبور مترو موجب تشدید فرونشست می‌شود. بهترین راهکار این است که این اتفاق در محدوده تاریخی اصفهان نیفتد.
یک زلزله ۶ریشتری به طول ۸سال
سال گذشته و پیش از آغاز جنگ که نگرانی‌هایی درباره عبور مترو از حریم مسجد جامع مطرح شد، یونسکو هشدار داد که عبور مترو ممکن است برای مسجد جامع اصفهان آسیب‌زا باشد و خواستار بررسی دقیق‌تر موضوع شد. کارشناسان هم بارها در خصوص تبعات عبور مترو از نزدیکی بناهای تاریخی اصفهان هشدار داده‌اند. هرچند در حال حاضر ادامه پروژه منوط به نظر تخصصی شورای فنی شده، اما با توجه به تجارب قبلی نگرانی‌ها همچنان به قوت خود باقی است. غلامحسین معماریان، عضو هیات علمی دانشگاه علم و صنعت ایران، خرداد ماه امسال در نشستی در کاخ چهلستون درخصوص اجرای خط دو متروی اصفهان هشدار داده و گفته بود: ساخت مترو بیش از ۷۰بنای ارزشمند را تحت‌تاثیر قرار داده و می‌تواند مسجد جامع عتیق و ۴۰بنای تاریخی دیگر این شهر را در معرض خطر تخریب تدریجی قرار دهد. او هفته گذشته در نشست تخصصی دیگری در دانشگاه علم و صنعت با استناد به پژوهشی که شهریور۱۴۰۳ در دانشکده مهندسی راه‌آهن این دانشگاه انجام شده جزئیات بیشتری درباره این خطرات مطرح کرد.
معماریان با بیان اینکه این پژوهش توسط یک گروه متخصص در ارتعاشات و راه‌آهن انجام شده است، می‌گوید: یکی از محققان این پژوهش صراحتا اعلام کرده اگر متروی اصفهان ساخته شود، ۷۰ بنا تخریب خواهند شد یا در معرض خطر تخریب قرار خواهند گرفت. در این پژوهش دو مطالعه انجام شده است؛ یکی ارزیابی کلی و دیگری ارزیابی دقیق. در ارزیابی کلی، اثرات ارتعاشی خط دوم متروی اصفهان بر بناهای تاریخی و فرهنگی مجاور ۷۵بنا مورد بررسی قرار گرفته است. نتیجه نشان می‌دهد که تنها ۱۳بنا در محدوده مجاز ارتعاشی قرار دارند و ۶۲بنا در معرض ارتعاشات بحرانی هستند. با فرض اجرای تمامی تدابیر مشاوران سازمان قطار شهری اصفهان، حتی با فرض استفاده از دال شناور، همچنان ۳۶بنا در محدوده غیرمجاز قرار می‌گیرند و از نظر ارتعاشی در معرض خطر جدی هستند. مسجد جامع اصفهان، حتی با استفاده از دال شناور، ۱۸دسی‌بل بالاتر از محدوده مجاز قرار دارد و وضعیت آن فرابحرانی تلقی می‌شود.
نتیجه ارزیابی دقیق مطالعات ارتعاش‌سنجی میدانی در قطعه میانی خط دوم مترو نشان می‌دهد که به دو دلیل به تدبیری جدید و کامل در زمینه روش‌های کاهش ارتعاشات نیاز است، اول اینکه مقادیر ارتعاشات در اکثر ابنیه تاریخی مجاور خط دوم مترو، به‌طور قابل‌ملاحظه‌ای بیش از حد مجاز است. دوم اینکه تجربه ساخت سایر خطوط متروی ایران، از جمله خط ۶متروی تهران، خط ۲متروی شیراز و خط ۲متروی مشهد، نشان می‌دهد که میزان ارتعاشات، با وجود به‌کارگیری تدابیر پیش‌بینی‌شده برای کاهش ارتعاش در منبع، همچنان بحرانی است.
معماریان با بیان اینکه هزینه ساخت مترو برای هر متر، یک‌میلیارد تومان است، می‌گوید: بسیاری از تونل‌ها و ایستگاه‌ها ساخته شده‌اند و حالا شهردار اصفهان از تکمیل مطالعات و بررسی‌ها می‌گوید، درحالی‌که مطالعه و بررسی پیش از شروع اقدامات اجرایی باید انجام و تکمیل شود نه حالا که بخشی از پروژه پیش رفته است. او می‌گوید: ساخت مترو در شهرهای تاریخی تدابیری دارد؛ از جمله اینکه می‌توان زیر ریل‌ها دال شناور قرار داد، اما این کار را انجام نمی‌دهند. در ساخت خط یک متروی اصفهان هم چنین قولی دادند؛ اما به آن عمل نکردند. او درباره اینکه با اعداد و ارقام بهتر می‌توان میزان این تخریب را لمس کرد می‌گوید: من از فردی که این پژوهش را انجام داده خواستم عددی ملموس از روند تخریب به من بدهد. او گفت اثر این لرزش‌ها بر مسجد جامع اصفهان -که حدود ۸۰دسی‌بل لرزش را تحمل خواهد کرد- معادل زلزله‌ای به بزرگی ۶ریشتر است. با این تفاوت که زلزله در چند ثانیه اتفاق می‌افتد، اما این لرزش‌ها در بلندمدت به تخریب بنا منجر می‌شوند و ممکن است پس از چند سال، بخش‌هایی از بنا را تخریب کنند. ممکن است این فرآیند هفت یا هشت سال طول بکشد.
نگرانی کارشناسان با توجه به تجربیات قبلی درباره ساخت مترو در محدوده‌های تاریخی، نگرانی به‌جایی است، باید دید تصمیم‌گیران این حوزه با این نگرانی چطور مواجه خواهند شد. برای تهیه این گزارش پیگیری‌های متعدد ما برای گفت‌وگو با مسوولان میراث فرهنگی اصفهان، مدیر پایگاه میراث جهانی مسجد عتیق، مدیرکل پایگاه‌های میراث ملی و جهانی به نتیجه نرسید و به‌رغم پیگیری‌های مکرر حاضر به پاسخگویی نشدند.
