عراق در کانون دیپلماسی همسایگی
دنیای اقتصاد : در شرایطی که تحریم‌ها، تنش‌های منطقه‌ای و ناامنی مسیرهای تجاری، هزینه‌های اقتصادی و امنیتی ایران را افزایش داده‌اند، عراق برای تهران فراتر از یک همسایه یا شریک سیاسی، بخشی از معادله مدیریت فشارهای اقتصادی و حفظ ثبات مرزهای غربی است. از همین منظر، سفر عباس عراقچی به بغداد، اگرچه با هدف شرکت در پنجاه‌ودومین نشست شورای وزیران سازمان همکاری اسلامی انجام شده، فرصتی برای پیگیری پرونده‌هایی است که مستقیما با منافع راهبردی ایران ارتباط دارند؛ از تداوم تجارت و تقویت پیوندهای اقتصادی تا اجرای توافق امنیتی و کنترل مرزهای مشترک با اقلیم کردستان عراق. در این چارچوب، دیدار عراقچی با فؤاد حسین، وزیر امور خارجه عراق، اهمیت ویژه‌ای دارد؛ دیداری که باید آن را در پیوند میان دیپلماسی منطقه‌ای، الزامات امنیت مرزی و ضرورت حفظ ظرفیت‌های اقتصادی در شرایط تحریم بررسی کرد.
فراتر از دستور کار اجلاس
عراقچی صبح روز شنبه برای شرکت در پنجاه‌ودومین نشست شورای وزیران سازمان همکاری اسلامی وارد بغداد شد؛ اجلاسی که با سخنرانی هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، آغاز شد و قرار است ریاست دوره‌ای سازمان به عراق واگذار شود. وزیر امور خارجه ایران در سخنرانی خود با انتقاد از حملات آمریکا و اسرائیل علیه ایران، بر حقوق بین‌الملل و حق دفاع از حاکمیت و تمامیت ارضی کشور تاکید کرد و گفت: «صلح را نمی‌توان با تهدید به نابودی بنا کرد.» او همچنین ناامنی در تنگه هرمز را پیامد اقدامات نظامی آمریکا و اسرائیل دانست و تاکید کرد که نمی‌توان با بمباران، تهدید و محاصره یک کشور، انتظار بازگشت امنیت دریانوردی را داشت. عراقچی با اشاره به تفاهم‌نامه اسلام‌آباد و میانجی‌گری پاکستان و قطر، اقدامات نظامی آمریکا را مانعی در مسیر دیپلماسی توصیف کرد و گفت تهران، با وجود بی‌اعتمادی ناشی از تکرار حملات در جریان مذاکرات، همچنان مسیر گفت‌وگو را باز نگه داشته است. بااین‌حال، اهمیت حضور عراقچی در بغداد تنها به مواضع ایران در یک مجمع چندجانبه محدود نمی‌شود. حاشیه چنین اجلاس‌هایی فرصتی برای گفت‌وگوهای دوجانبه فراهم می‌کند. در این راستا عراقچی در حاشیه اجلاس با همتایان خود از مصر، ترکیه و سرپرست وزارت امور خارجه لیبی، دیدار و گفت‌وگو کرد. اما در مورد عراق، همجواری جغرافیایی و پیوندهای اقتصادی و امنیتی، وزن این رایزنی‌ها را افزایش می‌دهد.
امنیت مرزی؛ حلقه اتصال تهران و بغداد
یکی از مهم‌ترین ابعاد روابط دو کشور، مدیریت امنیت مرزهای مشترک و اجرای توافق‌های امنیتی است؛ به‌ویژه در ارتباط با اقلیم کردستان عراق. برای تهران، جلوگیری از فعالیت گروه‌های مسلح در نزدیکی مرزهای غربی و اطمینان از اجرای تعهدات امنیتی بغداد، مستقیما با امنیت سرزمینی ارتباط دارد. در مقابل، همکاری پایدار با ایران برای عراق نیز بخشی از الزامات مدیریت مرزها و جلوگیری از گسترش تنش در مناطق مرزی است. از این منظر، توافق امنیتی دو کشور را نباید صرفا سندی سیاسی یا تعهدی محدود به همکاری‌های نظامی دانست. اهمیت آن به میزان اجرای عملی تعهدات، استمرار هماهنگی میان طرفین و توانایی تبدیل تفاهم‌های دیپلماتیک به سازوکارهای پایدار کنترل مرزها وابسته است. هرگونه اختلال در این روند می‌تواند بر سطح اعتماد دوجانبه اثر بگذارد؛ همان‌طور که همکاری موثر در این حوزه می‌تواند زمینه را برای گسترش تعاملات اقتصادی و حمل‌ونقلی فراهم کند.
تجارت در سایه تحریم‌ها
اهمیت عراق برای ایران، در کنار ملاحظات امنیتی، به ظرفیت‌های اقتصادی این کشور نیز بازمی‌گردد. در شرایطی که تحریم‌های آمریکا مبادلات مالی، تجاری و انرژی ایران را با محدودیت مواجه کرده‌اند، حفظ دسترسی به بازار عراق و استمرار تجارت مرزی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. بااین‌حال، این ظرفیت به معنای مصونیت روابط اقتصادی دو کشور از فشارهای خارجی نیست؛ محدودیت‌های بانکی، ملاحظات بغداد در روابط با واشنگتن و دشواری‌های نقل‌وانتقال پول همچنان بر دامنه همکاری‌ها اثر می‌گذارند.
در چنین شرایطی، تقویت زیرساخت‌های حمل‌ونقل و تسهیل مبادلات مرزی می‌تواند به کاهش هزینه‌های تجارت و افزایش پایداری ارتباطات اقتصادی کمک کند. توافق‌ها و طرح‌های مرتبط با حمل‌ونقل جاده‌ای و پروژه ریلی خسروی ـ خانقین ـ بغداد نیز در همین چارچوب اهمیت دارند. بااین‌حال، تبدیل این ظرفیت‌ها به دستاوردهای ملموس مستلزم رفع موانع اجرایی، هماهنگی گمرکی و استمرار اراده سیاسی دو طرف است. در مجموع، اهمیت رایزنی عراقچی و فؤاد حسین را باید در پیوند سه پرونده به‌هم‌پیوسته دید: امنیت مرزها، تداوم تجارت و مدیریت تنش‌های منطقه‌ای. این پرونده‌ها اگرچه در ظاهر حوزه‌های جداگانه‌ای هستند، در عمل بر یکدیگر اثر می‌گذارند. امنیت مرزی بستر همکاری اقتصادی را تقویت می‌کند و پیوندهای تجاری پایدار نیز انگیزه‌های بیشتری برای حفظ ثبات و همکاری دوجانبه ایجاد می‌کنند.
