ابعاد سفر زائران ایرانی به عربستان و چرایی سنگینی سایه سیاست بر آن واکاوی شد
حج بهمثابه دیپلماسی عمومی
سیدعباس صالحی، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، با صراحتی که نشان از اطمینان حاکمیت دارد، اعلام کرد: «شورای عالی امنیت ملی برگزاری مراسم حج در سال۱۴۰۵ را تایید کرد؛ به همین دلیل سازمان حج و زیارت دلیل لازم را برای برگزاری حج دارد و نمیتواند در آن تردید کند.» این اظهارات، نقطه پایانی بر گمانهزنیهایی بود که حتی از سوی برخی چهرههای باسابقه رسانهای مبنی بر احتمال گروگانگیری یا سوءاستفاده از حجاج بهعنوان سپر انسانی مطرح شده بود.
از هشدار کیهان تا ایستادگی سازمان حج
پیش از آنکه کاروانهای اجرایی راهی مدینه منوره شوند، فضای نقد و تحلیل در داخل کشور به شدت دوقطبی شده بود. روزنامه کیهان در یادداشتی تند با اشاره به نقش عربستان در تنشهای اخیر، خواستار تعطیلی موقت حج شده بود. او با طرح این پرسش که «چه تضمینی برای حفظ جان حجاج در شرایط جنگی وجود دارد؟»، نسبت به تکرار حوادث تلخی همچون سالهای۶۶ و ۹۴ هشدار داد. در همین راستا، سیدنظامالدین موسوی نیز اعزام حجاج را ارسال پالس اشتباه به عربستان دانست و نسبت به ریسکهای احتمالی این سفر ابراز نگرانی کرد.
اما در جبهه مقابل، مسوولان اجرایی با نگاهی مبتنی بر واقعیتهای میدانی، این نگرانیها را فاقد مبنای عملیاتی دانستند. به گزارش «ایرنا» روز گذشته علیرضا رشیدیان، رئیس سازمان حج و زیارت، با رد قاطعانه شایعات مربوط به آزار و اذیت زائران، به تجربه موفق بازگشت معتمرین در ماه مبارک رمضان اشاره کرد و گفت: «اگر عربستان به دنبال خللی در رفت یا بازگشت زائران بود، این موضوع را در زمان بازگشت معتمرین انجام میداد؛ زیرا در آن ایام نیز جنگ تحمیلی آغاز شده بود، لیکن معتمرین ما در کمال عزت و ایمنی به کشور بازگشتند.» او تاکید کرد که دولت عربستان اعتبار بینالمللی خود را بهعنوان «خادمالحرمین» با رفتارهای غیرمتعارف زیر سوال نخواهد برد و ایران نیز بر همین اساس، امنیت زائران خود را رصد میکند.
یکی از ابعاد بسیار مهم حج امسال، پاسخ به شبهات شرعی زائرانی بود که میان «واجب شرعی» و «خوف جانی» دچار تردید شده بودند. دفتر آیتالله سیستانی در پاسخی صریح اعلام کرد که اگر زائر ترس جدی از ضرر مهم داشته باشد، حج بر او واجب نیست. همچنین آیتالله مکارم شیرازی بر این نکته پای فشردند که «خوف و ترس عقلایی از ناامنی جدی، استطاعت شرعی را سلب میکند.» این مواضع فقهی، در واقع نوعی احترام به اختیار و تشخیص فردی زائران تلقی شد. به گزارش خبرگزاری مهر، حجتالاسلام والمسلمین سیدعبدالفتاح نواب، نماینده ولی فقیه در امور حج، با تبیین این موضوع در گفتوگوی ویژه خبری، حج را به روزه تشبیه کرد که برای برخی واجب و برای برخی بهدلیل بیماری ممنوع است. وی با بیان اینکه «هیچ سازمانی نمیتواند ضمانت صد در صدی برای سلامت سفر ارائه دهد»، تاکید کرد که وضعیت فعلی عربستان برای میزبانی مناسب ارزیابی شده است.
آمادگی لجستیک در شرایط ویژه
بهرغم کاهش سهمیه ایران از ۸۶هزار به ۳۰هزار نفر، کیفیت خدماترسانی در این دوره با تغییرات مثبتی همراه بوده است. نخستین گروه از عوامل اجرایی در تاریخ ۵ اردیبهشت وارد مدینه شدند تا مقدمات اسکان و تغذیه را فراهم کنند. رشیدیان در تشریح جزئیات اجرایی گفت که ۱۶هتل در مدینه و ۲۴هتل در مکه با استانداردهای کیفی بالا تدارک دیده شده است. یکی از نوآوریهای امسال، افزایش مدت اقامت در مدینه منوره به ۷ روز و ۶شب است که در پاسخ به درخواستهای مکرر زائران صورت گرفته است.
در حوزه حملونقل، پیشبینیهای لازم برای استفاده از قطار سریعالسیر در مسیر مدینه به مکه انجام شده تا رفاه زائران در بالاترین سطح ممکن حفظ شود. همچنین، با وجود آمادگی برای سناریوی سفر زمینی از مرز «عرعر»، در حال حاضر اعزامها به صورت هوایی انجام میشود. در بخش سلامت نیز، اسحاقی، سخنگوی کمیسیون بهداشت مجلس، در گفتوگو با خانه ملت از نظارت دقیق بر پروندههای پزشکی و تزریق واکسن مننژیت خبر داده است. ۵درمانگاه و یک بیمارستان مجهز در مکه و ۲ درمانگاه در مدینه، با کادر درمانی مجرب ایرانی، وظیفه صیانت از سلامت حجاج را بر عهده دارند تا در شرایط حساس فعلی، هیچ دغدغهای از بابت خدمات پزشکی وجود نداشته باشد.
فراتر از مناسک عبادی، حج ۱۴۰۵ بهعنوان یک ابزار قدرتمند در حوزه دیپلماسی عمومی نگریسته میشود. به گزارش آنا، عباس صالحی، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی معتقد است که حضور ایرانیان در این کنگره عظیم، فرصتی بیبدیل برای تبیین مواضع برحق جمهوری اسلامی و نشان دادن روحیه مقاومت ملت ایران است. حجاج ایرانی که همواره به نظم و انضباط در حرمین شهرت داشتهاند، امسال نیز بهعنوان سفیران فرهنگی کشور، وظیفه دارند پیام دوستی ملت ایران را به مسلمانان جهان مخابره کنند. حسنعلی اخلاقی امیری، عضو کمیسیون فرهنگی مجلس، بر این باور است که حجاج باید مظلومیت ایران و جنایات استکبار را در این صحنه بینالمللی تبیین کنند.
این سفر، در واقع نوعی آزمون برای روابط دوجانبه تهران و ریاض نیز محسوب میشود. موفقیت در برگزاری امن و عزتمندانه حج امسال میتواند زمینهساز بهبود مناسبات سیاسی و کاهش تنشهای منطقهای باشد. از سوی دیگر، اصرار نظام بر اعزام حجاج، پاسخی عملی به کسانی است که سعی در القای فضای ناامنی و ضعف در کشور داشتند. رضا حاجیپور، نماینده مجلس، به درستی اشاره کرد که این اعزام در شرایط فعلی، با اقتدار نظام همراه است و نشان میدهد که ایران تحت هیچ شرایطی از حقوق شرعی و بینالمللی اتباع خود عقبنشینی نمیکند.
حجی توأمان با عزت و سلامت
با نگاهی به تمام جوانب مطرحشده، میتوان برگزاری حج ۱۴۰۵ را گامی مثبت و شجاعانه ارزیابی کرد. اگرچه نگرانیهای امنیتی در سایه تحولات منطقهای قابل درک است، اما تدابیر اندیشیدهشده توسط سازمان حج و زیارت، تاییدیه شورای عالی امنیت ملی و همراهی مراجع عظام، بستری امن را برای زائران فراهم آورده است. بازگشت وجه انصرافیها و پایدار ماندن فیشهای آنان نیز نشاندهنده رویکرد اخلاقی و مسوولانه مسوولان امر در قبال زائرانی است که هنوز به اطمینان قلبی نرسیدهاند. امید میرود که با رعایت نظم و انضباط از سوی حجاج و همکاری مسوولانه کشور میزبان، شاهد حجی باشیم که بهعنوان نمادی از «عزت، کرامت و امنیت» در تاریخ ثبت شود.
