بازار شکننده مواد غذایی
دنیای اقتصاد - سارا محسنی : شاخص قیمت مواد غذایی فائو در اکتبر ۲۰۲۶ (پس از سه ماه رشد متوالی) برای اولین بار کاهش یافت، اما این عقب‌نشینی به معنای آرامش در بازار محصولات کشاورزی نیست. بهبود چشم‌انداز تولید و ضعف تقاضای بین‌المللی، قیمت بخشی از غلات و لبنیات را پایین آورده، اما اختلال در مسیرهای صادراتی، کاهش ذخایر برخی محصولات و ریسک‌های اقلیمی همچنان بازار شکر، کاکائو، قهوه و روغن‌های گیاهی را تحت فشار نگه داشته است. بررسی سویا، گندم، ذرت، برنج، جو، شیر، پنیر، کره، قهوه، شکر، کاکائو و چای نشان می‌دهد بازار جهانی غذا بیش از آنکه با کمبود محصول مواجه باشد، با شکاف میان میزان تولید و امکان دسترسی به کالاها مواجه است و این شکاف می‌تواند مسیر قیمت‌ها را در ماه‌های آینده تغییر دهد.
چرا بازار غذا هنوز آرام نشده است؟
فائو در گزارش ۶ نوامبر ۲۰۲۶ خود اعلام کرد شاخص قیمت مواد غذایی در اکتبر با ۱.۲درصد کاهش نسبت به سپتامبر به ۱۳۳.۹ واحد رسیده است. بنابر این گزارش، شاخص غلات ۴.۵درصد و لبنیات ۱.۱درصد پایین آمد، شاخص گوشت ۱.۲درصد عقب نشست و روغن‌های گیاهی ۰.۳درصد بالا رفت. شاخص شکر با رشد ۶.۶درصدی، چهارمین افزایش ماهانه پیاپی را ثبت کرد و به بالاترین سطح از دسامبر ۲۰۲۴ رسید. فائو افت قیمت گندم را به ضعف تقاضای بین‌المللی و بهبود چشم‌انداز تولید، به‌ویژه در آرژانتین، نسبت داده است. به گفته این نهاد، تداوم اختلال لجستیک در دریای سیاه مانع افت بیشتر شده است.
بازار قراردادهای آتی نیز عقب‌نشینی را نشان می‌دهد. البته شاخص فائو و بازار آتی لزوما رفتار یکسانی ندارند؛ فائو قیمت‌های بین‌المللی گروه‌های اصلی غذا را دنبال می‌کند، اما بازار آتی علاوه بر شرایط فیزیکی عرضه و تقاضا، به انتظارات و تغییر موقعیت معامله‌گران هم واکنش نشان می‌دهد. به همین دلیل قیمت آتی می‌تواند سریع‌تر افت کند، حتی اگر محدودیت‌های فیزیکی عرضه پابرجا باشند.
نگاهی به بازار غلات
بازار غلات در اکتبر مهم‌ترین عامل کاهش شاخص عمومی غذا بود، اما وضعیت هر محصول متفاوت است. وزارت کشاورزی آمریکا (USDA) در گزارش برآوردهای عرضه و تقاضای کشاورزی جهانی در نوامبر، تولید جهانی گندم ۲۰۲۶-۲۰۲۷ را ۸۲۷.۵میلیون تن برآورد کرده که کمتر از ۸۴۴میلیون تن در سال است. ذخایر پایان‌دوره نیز با ۴.۸میلیون تن افزایش به ۲۸۰.۸میلیون تن رسیده است. فائو نیز پیش‌بینی می‌کند تجارت جهانی غلات ۳.۳درصد کاهش یابد و به ۵۰۷.۷میلیون تن برسد. افت ۸.۶درصدی تجارت گندم عامل اصلی است و بخشی از افزایش ذخایر به انباشت گندم در روسیه و اوکراین بازمی‌گردد. رویترز هم در ۱۱ نوامبر نوشت که صادرات غلات روسیه از اوایل ژوئیه حدود یک‌سوم کمتر از حجم عادی شده است. درواقع بازار گندم با یک تناقض روبه‌رو است؛ ذخایر جهانی بالاست، اما بخشی از محصول در کشورهای صادرکننده گیر کرده است.
از سوی دیگر، قیمت ذرت پس از رسیدن به بالاترین سطح سه‌ساله در سپتامبر، در اکتبر پایین آمد. فشار برداشت در آمریکا، انتظار عرضه کافی از آمریکای جنوبی و امید به کاهش تنش‌ها در دریای سیاه از دلایل آن بود. USDA تولید جهانی ذرت را حدود ۱.۲۹میلیارد تن و ذخایر پایان‌دوره را ۲۸۱.۹میلیون تن برآورد کرده است. بانک جهانی نیز در ۱۲ نوامبر نوشت که نسبت ذخایر به مصرف ذرت در ۲۰۲۶-۲۰۲۷ به ۲۱.۵درصد می‌رسد که پایین‌ترین سطح از ۲۰۱۲-۲۰۱۳ محسوب می‌شود. با توجه به اینکه ذرت خوراک دام است و در ساخت اتانول به کار می‌رود، کاهش حاشیه ذخایر می‌تواند از مسیر هزینه خوراک و سوخت‌های زیستی به بقیه بازار غذا منتقل شود.
درباره برنج، فائو پیش‌بینی می‌کند تولید جهانی برنج ۲.۵درصد کاهش یابد و به ۵۵۲میلیون تن برسد که این کاهش به دلیل حاشیه سود ضعیف و آب‌وهوای ناشی از ال‌نینو (یک پدیده اقلیمی بزرگ که هر ۲ تا ۷ سال یک‌بار رخ می‌دهد و الگوهای آب‌وهوایی کل کره زمین را تحت‌تاثیر قرار می‌دهد) رخ خواهد داد. از سوی دیگر، شاخص قیمت برنج در اکتبر ۱.۶درصد بالا رفت و تاخیر در برداشت، هوای نامساعد و افزایش هزینه‌ها از دلایل آن بود. بانک جهانی هم کاهش ۲درصدی تولید برنج را پیش‌بینی کرده و ال‌نینو را عامل فشار بر برداشت آسیا می‌داند.
رقابت غذا و سوخت برای دستیابی به نیشکر
شاخص شکر فائو در اکتبر ۶.۶درصد بالا رفت که بارش‌های سنگین در برزیل، نگرانی از تولید هند و پیش‌بینی تولید کمتر در اتحادیه اروپا و تایلند، از جمله عوامل اصلی این افزایش بودند. Coface (یک شرکت فرانسوی فعال در حوزه تحلیل ریسک اقتصادی و اطلاعات کسب‌وکار) نیز در تحلیل ۹ نوامبر خود، قیمت شکر خام را از ابتدای سال حدود ۲۵درصد بالاتر می‌داند. براساس این گزارش، سهم نیشکر اختصاص‌یافته به شکر در مرکز و جنوب برزیل به کمتر از ۴۷درصد رسیده، درحالی‌که سال قبل نزدیک به ۵۳درصد بوده است. تا میانه اکتبر، تولید شکر در این منطقه ۱۴.۶درصد کاهش و تولید اتانول ۴.۳درصد افزایش یافته است. هند هم در مه ۲۰۲۶ صادرات شکر را تقریبا به‌طور کامل متوقف کرد. در ۲۳ اکتبر، مهلت واردات بدون تعرفه یک‌میلیون تن شکر خام به این کشور تا ۳۱ دسامبر تمدید شد، اما تا آن زمان فقط حدود ۲۶۰هزار تن وارد شده بود. سازمان بین‌المللی شکر نیز برای ۲۰۲۶-۲۰۲۷ کسری حدود ۲۰۰هزار تنی پیش‌بینی می‌کند، درحالی‌که فصل قبل ۱.۱میلیون تن مازاد داشته است.
ذخایر بالای اروپا و رقابت صادراتی آمریکا؛ دلیل فشار بر لبنیات
طبق داده‌های کمیسیون اروپا، جمع‌آوری شیر خام در اتحادیه اروپا در ۸ماه نخست ۲۰۲۶ حدود ۳درصد بیشتر از سال قبل بوده و تولید کره ۷.۷درصد و پنیر ۳.۶درصد رشد داشته است. از سوی دیگر، شاخص لبنیات فائو در اکتبر ۱۱۷.۸ واحد ثبت شده که ۱.۱درصد کمتر از سپتامبر و ۱۶.۹درصد کمتر از سال قبل است. قیمت کره و پنیر به‌ترتیب ۳۱.۱ و ۲۹.۳درصد کمتر از سال قبل بوده، اما پودر شیر بدون چربی ۴۵.۸درصد گران‌تر شده است. در حراج Global Dairy Trade (تجارت جهانی لبنیات) در ۳ نوامبر نیز، قیمت چدار ۸.۶درصد بالا رفت و پودر شیر بدون چربی با ۳.۱درصد رشد به بالاترین سطح از ژوئن ۲۰۲۲ رسید. فائو، عرضه کافی، ذخایر بالای اروپا و رقابت صادراتی آمریکا را دلیل فشار بر کره و پنیر می‌داند. البته افت شاخص لبنیات به معنای کاهش قیمت همه محصولات نیست.
تعهد چین به آمریکا در برابر منطق اقتصادی بازار
برآورد USDA نشان می‌دهد تولید جهانی سویا در سال ۲۰۲۶-۲۰۲۷ با افزایش حدود ۱۳میلیون تنی نسبت به سال قبل به ۴۴۲.۵میلیون تن می‌رسد. در چین نیز، موجودی سویا در ۱۱۱ کارخانه فرآوری تا ۲۵ سپتامبر به ۷.۹۶میلیون تن رسیده که بالاترین سطح در ۱۵ سال اخیر است. با این حال، حاشیه سود فرآوری منفی، تعرفه اضافی ۱۰درصدی بر سویای آمریکا و کاهش تقاضای خوراک دام، خرید این محصول را برای فرآوری‌کنندگان خصوصی غیراقتصادی کرده است. در مقابل، شرکت‌های دولتی چین پس از توافق تجاری ماه مه میان دونالد ترامپ و شی جین‌پینگ، حدود ۱۳.۷میلیون تن سویای آمریکا خریداری کرده‌اند. این خریدها در شرایطی انجام شده که پکن متعهد به خرید سالانه ۲۵میلیون تن سویا از آمریکا شده است. به نظر می‌رسد خرید شرکت‌های دولتی بیش از آنکه تابع صرفه اقتصادی باشد، با هدف اجرای تعهدات تجاری و سیاسی چین انجام شده باشد.
انتقال بحران انرژی به بازار غذا به دنبال افزایش هزینه نهاده‌ها
قیمت غذا تنها به برداشت و موجودی انبار وابسته نیست و هزینه کود، سوخت، برق و حمل‌ونقل هم در قیمت تمام‌شده اثرگذار است. بانک جهانی در گزارش ۲۸ اکتبر پیش‌بینی کرده قیمت کود در ۲۰۲۶ حدود ۱۴درصد بالا برود. گاز طبیعی، نهاده اصلی تولید آمونیاک و کودهای نیتروژنی است و گرانی یا محدودیت دسترسی به آن هزینه تولید را بالا می‌برد و بر سطح زیر کشت و مصرف کود در فصل‌های بعد اثر می‌گذارد. بنابراین، حتی با وجود ذخایر نسبتا مناسب غلات، اختلال در بازار انرژی ریسک عرضه را بالا می‌برد. درخصوص چشم‌انداز ۲۰۲۷ نیز، فائو تولید جهانی غلات ۲۰۲۶ را حدود ۲.۹۹۹میلیارد تن پیش‌بینی می‌کند که کمتر از رکورد سال قبل است. تجارت غلات نیز ۳.۳درصد کم می‌شود و به ۵۰۷.۷میلیون تن می‌رسد. این اختلاف نشان می‌دهد افزایش تولید به‌تنهایی دسترسی خریداران را تضمین نمی‌کند. بانک جهانی هم پیش‌بینی کرده قیمت مواد غذایی در ۲۰۲۶ حدود ۱۰درصد و در ۲۰۲۷ حدود ۷درصد بالا برود.
