محک قدرت در خلیجفارس
دنیای اقتصاد : تقابل تهران و واشنگتن بر سر صادرات نفت ایران شدت گرفته و با وجود روشهای جایگزین، هنوز شکست محاصره دریایی آمریکا تایید نشده است. اختلال طولانی در صادرات، خطر پر شدن مخازن و کاهش تولید را افزایش داده و بر درآمدهای ارزی فشار آورده است.

حمید ملازاده: ماجرای نفتکش «خطشکن» که ابتدا بهعنوان نخستین نشانه عبور یک نفتکش ایرانی از محاصره دریایی آمریکا بازتاب گستردهای یافت، تنها چند ساعت بعد با اعلام شرکت ردیابی دریایی TankerTrackers درباره جعلی بودن سیگنال آن فروکش کرد. بررسی این شرکت نشان داد شناوری با مشخصات اعلامشده اساسا وجود خارجی ندارد، دادههای سامانه شناسایی خودکار کشتیها (AIS) دستکاری شده و تصاویر ماهوارهای نیز هیچ حرکتی را تایید نمیکنند. حتی شناسه مخابراتی ثبتشده برای این کشتی با اطلاعات یک نفتکش دیگر تطبیق داشته است. به این ترتیب، نهتنها خبر عبور نفتکش «خطشکن» از تنگه هرمز تایید نشد، بلکه این اتفاق بار دیگر نشان داد در شرایط تنش دریایی، اتکا به دادههای AIS بدون تطبیق با تصاویر ماهوارهای و سوابق هویتی شناورها میتواند تصویری کاملا گمراهکننده از وضعیت تجارت نفت ایجاد کند. با این حال، تایید نشدن این روایت به معنای پایان تحرکات ایران برای بازگرداندن صادرات نفت نیست. مساله اصلی در تقابل کنونی تهران و واشنگتن، نه سرنوشت یک نفتکش با نامی نمادین، بلکه امکان تداوم جریان صادرات نفت و دسترسی ایران به درآمد حاصل از آن است.
بررسی مسیرهای جایگزین
تجمع نفتکشها در نزدیکی خارک، انتقال محموله میان دو شناور در جنوب این جزیره و استقرار شمار قابلتوجهی از نفتکشهای حامل محموله در آبهای منطقه، نشان میدهد فشار ناشی از محاصره، ایران را به سمت بررسی مسیرهای جایگزین واداشته است. اما هنوز هیچ شاهد معتبری از آغاز حرکت هماهنگ کاروان نفتکشهای مستقر در خارک یا عبور موفق یک نفتکش حامل نفت خام ایران از خط محاصره در دست نیست. گزارش تارنمای یورونیوز در ۲۰نوامبر از تجمع بیش از ۱۴نفتکش در نزدیکی پایانه خارک خبر داد؛ پایانهای که حدود ۹۰درصد صادرات نفت خام ایران از آن انجام میشود. با این حال، دادههای شرکت اطلاعات دریایی ویندوارد تصویری محتاطانهتر ارائه میکنند. بر اساس ارزیابی این شرکت تا ۲۰نوامبر، ۱۶نفتکش مستقر در لنگرگاه خارک از ۱۳نوامبر جابهجا نشده و از ۳۱ اوت نیز نفتکش حامل نفت خامی در اسکله بارگیری این پایانه مشاهده نشده است.
ویندوارد همچنین هیچ نشانهای از حرکت گروهی نفتکشهای مرتبط با ایران به سمت خط محاصره در دادههای ردیابی و تصاویر بررسیشده تا ۲۲نوامبر ثبت نکرده است. بنابراین، تجمع شناورها را باید بیش از آنکه نشانه آغاز یک عملیات صادراتی بدانیم، بازتاب انباشت ظرفیت حمل و محمولههای بلاتکلیف در شرایط انسداد مسیر صادرات ارزیابی کنیم. اما نکته مهمتر در دادههای جدید ویندوارد، موقعیت نفتکشهایی است که برخلاف شناورهای متوقف در خارک، پیشتر از تنگه هرمز عبور کردهاند. این شرکت از شناسایی ۳۱نفتکش تحریمشده و حامل محموله در فاصله میان تنگه هرمز و خط محاصره آمریکا، در محدوده رأسالحد تا رأسالجیوانی، خبر داده است. از این تعداد، چهار نفتکش حامل نفت خام با مجموع برآوردی ۵میلیون بشکه و ۲۷ شناور دیگر حامل گاز مایع نفتی و فرآوردههای نفتی بودهاند.
آزمون اصلی
بخش عمده این شناورها در فاصله کمتر از یک روز دریانوردی از خط محاصره قرار داشتهاند. این داده یک نکته راهبردی را برجسته میکند: اگر هدف ایران آزمودن اراده آمریکا برای اجرای محاصره باشد، لزوما نیازی نیست عملیات با خروج یک کاروان بزرگ از خارک آغاز شود؛ شناورهایی که پیشتر از تنگه عبور کرده و اکنون به خط محدودیت نزدیک شدهاند نیز میتوانند در کانون هرگونه تلاش احتمالی برای عبور قرار گیرند. این تفاوت جغرافیایی، درک ماهیت تقابل را تغییر میدهد. حرکت نفتکش از خارک به معنای عبور از چند مرحله پرریسک است: خروج از پایانه، عبور از تنگه هرمز و سپس مواجهه با خط محاصره ایالات متحده در دریای عمان. در مقابل، نفتکشی که هماکنون در آن سوی تنگه و نزدیک خط محدودیت قرار دارد، بخشی از این مسیر را پشت سر گذاشته است. از این رو، تمرکز صرف بر تعداد نفتکشهای مستقر در خارک ممکن است مهمترین نقطه عملیاتی تحولات را از دید پنهان کند. در واقع، آزمون اصلی میتواند در دریای عمان و در محل برخورد مسیر شناورهای حامل محموله با محدوده اجرای محاصره شکل بگیرد، نه الزاما در مقابل پایانه صادراتی ایران.
در کنار موقعیت شناورها، انتقال نفت خام میان دو کشتی نیز نشانهای از تلاش برای مدیریت محمولههای گرفتار در محدودیتهای دریایی است. در ۱۷نوامبر، نفتکش OLYM حدود ۲۰۰هزار بشکه نفت خام ایران را به شناور کوچکتر HAO FAN در جنوب خارک منتقل کرد. این انتقال در شرایطی انجام شد که سامانه AIS دو کشتی خاموش بود. بر اساس گزارشهای دریافتی، کشتی دریافتکننده پس از عملیات، موقعیت خود را در نزدیکی بندر شناص در دریای عمان بهصورت جعلی نمایش داده است. چنین عملیاتی میتواند امکان تغییر شناور حامل محموله و پیچیدهتر کردن مسیر ردیابی آن را فراهم کند؛ اما لزوما به معنای دور زدن موفق محاصره نیست؛ بهویژه آنکه واشنگتن اعلام کرده کشتیهایی که در دریا محموله را از شناورهای مشمول محاصره دریافت میکنند نیز ممکن است در معرض اقدامات اجرایی قرار گیرند. در نتیجه، انتقال نفت از یک کشتی به کشتی دیگر، بدون اطمینان از امکان عبور شناور دوم، تنها بخشی از مساله صادرات را حل میکند.
فشار بر زنجیره صادرات
از منظر تهران، انگیزه استفاده از چنین روشهایی را باید در فشار فزاینده بر زنجیره صادرات جستوجو کرد. محاصره دریایی تنها مانع حرکت کشتیها نیست، بلکه امکان بارگیری در پایانهها، بازگشت نفتکشهای خالی به بنادر ایران، دسترسی به ظرفیت ذخیرهسازی و استمرار فروش به خریداران خارجی را نیز تحت تاثیر قرار میدهد. هنگامی که نفتکشهای حامل محموله در آبهای منطقه متوقف میمانند و شناورهای خالی نیز برای بازگشت با محدودیت مواجه میشوند، مساله از تاخیر در تحویل محموله فراتر میرود و به اختلال در کل چرخه حملونقل نفت تبدیل میشود. در چنین شرایطی، حتی اگر ایران نفت تولید کند، اما نتواند آن را بهموقع بارگیری و صادر کند، فشار بر مخازن ذخیرهسازی افزایش مییابد و احتمال ناگزیر شدن به کاهش تولید بیشتر میشود. ابعاد این فشار را میتوان در دادههای موسسات ردیابی دریایی نیز مشاهده کرد. این نهادها از شناسایی دستکم ۵۴نفتکش حامل نفت خام، فرآوردههای نفتی و گاز مایع ایران در امتداد سواحل کشور خبر دادهاند. همچنین، از زمان بازگشت محاصره در ۱۴ژوئیه، حدود ۱۲نفتکش کوچک حامل گاز مایع نفتی توانسته از خط محدودیت عبور کنند؛ اما هیچ نفتکش حامل نفت خام ایران پس از ۱۲ژوئیه از دریای عمان خارج نشده است.
این تفاوت نشان میدهد محاصره الزاما همه انواع تجارت انرژی را بهطور یکسان متوقف نکرده، اما در بخش نفت خام که ستون اصلی درآمد صادراتی ایران است، محدودیت بسیار جدیتر بوده است. در این میان، واشنگتن نیز تلاش کرده مسیرهای غیرمستقیم انتقال نفت را محدود کند. گسترش هشدارهای آمریکا به عملیات انتقال کشتیبهکشتی، به این معناست که تغییر شناور حامل محموله الزاما راهی برای خروج از دامنه محاصره نیست. با این حال، اثربخشی محاصره را نباید فقط با شمار نفتکشهایی سنجید که از خط محدودیت عبور نکردهاند. معیار اقتصادی مهمتر آن است که آیا آمریکا توانسته فروش نفت ایران، تحویل محموله به خریدار و دسترسی تهران به درآمد آن را بهطور پایدار مختل کند یا خیر. ممکن است بخشی از نفت ایران پیشتر فروخته شده باشد، اما بهدلیل اختلال در حملونقل، تحویل یا تسویه مالی، درآمد آن با تاخیر به دست فروشنده برسد. برای تهران نیز مساله تنها یافتن یک مسیر عبور نیست.
حرکت گروهی نفتکشها ممکن است از نظر سیاسی نمایش قدرت تلقی شود و هزینه مداخله آمریکا را افزایش دهد، اما همزمان ریسک تمرکز چندین محموله در یک عملیات را بالا میبرد. اگر چنین حرکتی با ممانعت یا توقیف مواجه شود، پیامد آن میتواند فراتر از زیان یک محموله باشد و رفتار سایر مالکان کشتی و خریداران نفت ایران را نیز محتاطتر کند. افزون بر این، شرایط امنیتی تنگه هرمز و آبهای اطراف آن، هزینه بیمه و حملونقل را افزایش و تصمیمگیری برای شرکتهای کشتیرانی را دشوارتر کرده است. بنابراین، تهران با یک انتخاب ساده میان صادرات و عدم صادرات روبهرو نیست، بلکه باید میان پذیرش هزینه فزاینده محدودیتها و ورود به عملیاتی با ریسک اقتصادی و امنیتی بالا تصمیم بگیرد. از منظر بازار جهانی نفت نیز تداوم این وضعیت الزاما به معنای جهش متناسب قیمتها نیست. اثرگذاری محدودیت صادرات ایران بر قیمت جهانی به میزان نفتی بستگی دارد که واقعا از بازار حذف میشود و نیز ظرفیت تولیدکنندگان دیگر برای جبران آن و سطح ذخایر و تقاضای جهانی.
اثر محدود بر قیمتهای جهانی
به همین دلیل، ممکن است محاصره برای درآمدهای دولت ایران بسیار پرهزینه باشد، اما اثر آن بر قیمت جهانی نفت محدودتر باقی بماند؛ بهویژه اگر عرضه سایر تولیدکنندگان یا ذخایر تجاری بخشی از کمبود را جبران کند. در مقابل، اگر این تقابل به اختلال گستردهتر در تردد نفتکشها و صادرات دیگر کشورهای خلیج فارس منجر شود، پیامد آن دیگر محدود به نفت ایران نخواهد بود و میتواند هزینه حملونقل، بیمه و ریسک عرضه در کل منطقه را افزایش دهد. در نهایت، تحولات اخیر را باید نه نشانه شکست محاصره و نه اثبات توقف کامل تجارت نفت ایران، بلکه مرحلهای از تقابل بر سر کنترل جریان درآمدهای نفتی دانست. خبر جعلی نفتکش «خطشکن» نشان داد که هنوز هیچ عبور موفقی را نمیتوان بر پایه سیگنالهای تاییدنشده اعلام کرد؛ تجمع نفتکشها در خارک نیز بهتنهایی نشانه آغاز کاروان صادراتی نیست.
در مقابل، حضور ۳۱ نفتکش حامل محموله در فاصله تنگه هرمز تا خط محاصره و انتقال ۲۰۰هزار بشکه نفت میان دو شناور، نشان میدهد میدان واقعی این تقابل پیچیدهتر از یک کاروان در حال حرکت است. برای تهران، موفقیت زمانی معنا پیدا میکند که نفت از محدوده محدودیت خارج شود، به خریدار برسد و درآمد آن وصول شود؛ برای واشنگتن نیز معیار موفقیت، نه صرفا متوقف کردن چند کشتی، بلکه مختل کردن پایدار چرخه فروش و درآمدزایی نفت ایران است. آزمون قدرت در آبهای خلیج فارس، در نهایت، آزمون توان دو طرف برای تحمیل هزینه و حفظ دسترسی به درآمد نفتی است؛ آزمونی که نتیجه آن را نه تصاویر نفتکشها در لنگرگاه، بلکه سرنوشت بشکههای نفت در مسیر بازار تعیین خواهد کرد.


