برقیسازی بدون سوختهای فسیلی؟
دنیایاقتصاد: پیشنویس پایانی نشست اقلیمی سازمان ملل، کاپ۳۱، هدف افزایش سهم برق در مصرف نهایی انرژی جهان به ۳۵درصد تا ۲۰۳۵ را حفظ کرد؛ اما از تعیین تکلیف سوختهای فسیلی بازماند. روز پایانی COP۳۱ در آنتالیا روز جمعه ۲۰نوامبر در حالی آغاز شد که متن نهایی توافق تا لحظه تنظیم این خبر در دسترس نبود. آخرین نسخهای که مبنای این گزارش قرار گرفته، پیشنویس منتشرشده در ساعت۱۷ روز جمعه است.
تا زمان انتشار این نسخه، تصمیم نهایی در جلسه عمومی کنفرانس اعلام نشده بود. رویترز نیز به نقل از کریس بوئن، رئیس مذاکرات از طرف استرالیا، از الزام بازنگری پیشنویس پیش از دستیابی به اجماع نهایی گزارش داده بود. بنابراین، آنچه در این گزارش بررسی میشود، مفاد و جهتگیریهای یک پیشنویس مذاکراتی است، نه توافق نهایی. با این حال، پیشنویس نسخه نهایی نیز تصویری از اختلاف اصلی کشورهای حاضر ارائه میدهد: توافق بر سر گسترش برق در حال پیشرفت است؛ اما درباره چگونگی کاهش وابستگی به سوختهای فسیلی همچنان اختلاف وجود دارد.
متن کوتاهتر شد، تعهدات هم؟
پیشنویس آخر در مقایسه با نسخه قبلی که روز دوشنبه ۱۶نوامبر منتشر شده بود، از ۱۸صفحه به ۹صفحه کاهش یافت. مهمترین تغییر، حذف دو اشاره صریح به سوختهای فسیلی و محدودکردن مصرف آنهاست. همچنین هدف تامین مالی ۱۲۰میلیارد دلاری برای سازگاری کشورهای در حال توسعه از متن کنار گذاشت. این حذفها با واکنش انتقادی برخی نمایندگان و فعالان اقلیمی مواجه شد. مونیک باربو، وزیر محیط زیست فرانسه، حذف این تعهدات را «لکه سیاه» فرآیند مذاکرات خواند و محمد آدو از اندیشکده Power Shift Africa هشدار داد که باقیماندن چنین متنی، کنفرانس را از یک نتیجه معنادار محروم میکند. در مقابل، مراد کوروم، رئیس COP۳۱، تاکید کرد که تکرار بحثهای گذشته راهگشا نیست و باید از پیشرفتهای حاصلشده حمایت کرد. بوئن نیز گفت هدف مذاکرات، دستیابی به بلندپروازانهترین نتیجه ممکن در چارچوب اجماع کشورها بود. این اختلاف ادامه چالشی است که در کنفرانسهای قبلی نیز وجود داشته است.
در COP۲۸ امارات، کشورها بر سر گذار از سوختهای فسیلی توافق کردند، اما در COP۳۰ نقشهراه مشخصی برای اجرای این گذار به نتیجه نرسید. در آنتالیا نیز اگرچه اصل گذار از سوختهای فسیلی در توافقهای پیشین باقی ماند، پیشنویس جدید از تکرار صریح آن خودداری کرد. به این ترتیب، فاصله میان توافق بر سر ضرورت گذار و توافق بر سر چگونگی اجرای آن همچنان پابرجاست. در مقابل، پیشنویس جدید دو نکته مهم را حفظ کرد: نخست، پذیرش صریح این واقعیت که گرمایش جهانی از آستانه ۱.۵درجه سانتیگراد فراتر خواهد رفت و دوم، توصیف گذار جهانی به توسعه کمکربن بهعنوان مسیری بازگشتناپذیر. همچنین بر گسترش فناوریهای جذب کربن از جو تاکید شد؛ فناوریهایی که از نگاه منتقدان، اگر با کاهش واقعی مصرف سوختهای فسیلی همراه نباشند، ممکن است به ابزاری برای توجیه ادامه تولید نفت و گاز تبدیل شوند.
مهمترین دستاورد کاپ۳۱
مهمترین هدف باقیمانده در متن، پیشنهاد ترکیه برای افزایش سهم برق در مصرف نهایی انرژی جهان از حدود ۲۳درصد فعلی به ۳۵درصد تا سال۲۰۳۵ بود. این هدف در کنار سهبرابرشدن ظرفیت انرژیهای تجدیدپذیر و دوبرابر شدن نرخ بهبود بهرهوری انرژی تا سال۲۰۳۰ مطرح شد و توسعه ذخیرهسازی انرژی، انعطافپذیری شبکه و دسترسی به برق نیز از محورهای مکمل آن است. بر اساس گزارش رویترز، حدود ۷۵کشور از هدف ۳۵درصدی حمایت و اتحادیه اروپا نیز با آن موافق است. با این حال، گنجاندن این هدف در متن مذاکرات با مخالفتهایی روبهرو شده است. برخی کشورهای در حال توسعه معتقدند تحقق چنین هدفی به سرمایهگذاری گسترده، توسعه زیرساختها و منابع مالی قابلتوجه نیاز دارد و بدون تضمین حمایت مالی، پذیرش آن دشوار خواهد بود.
با وجود این، مساله اصلی فقط میزان افزایش سهم برق نیست، بلکه منبع تامین این برق است. در پیشنویس، افزایش سهم برق بهصراحت به استفاده از انرژیهای پاک مشروط نشده است. به بیان دیگر، هدف ۳۵درصدی میتواند در کنار توسعه تجدیدپذیرها محقق شود؛ اما متن تضمین نمیکند که تمام برق جدید از منابع کمکربن تامین شود. گوستاوو پینهیرو از اندیشکده E۳G معتقد است برقیسازی بدون تعهد روشن به گذار از سوختهای فسیلی، پیامی ناقص به همراه دارد. مونیک باربو نیز تاکید کرده که فرانسه از برقیسازی پاک با تکیه بر انرژیهای تجدیدپذیر و هستهای حمایت میکند. بنابراین، هرچند پیشنویس به توسعه تجدیدپذیرها اشاره دارد، میان افزایش سهم برق و الزام به پاکبودن منبع تولید آن پیوندی صریح برقرار نکرده است.
وابستگی برق به سوخت فسیلی
در همین کنفرانس، هیثم الغیص، دبیرکل اوپک، بر وابستگی فعلی برقیسازی به سوختهای فسیلی تاکید کرد. استدلال او این است که توسعه شبکههای برق، ساخت تجهیزات سنگین، فعالیتهای معدنی و تولید زیرساختهای موردنیاز همچنان به نفت و فرآوردههای آن وابسته است. او همچنین خطر حملات سایبری به شبکههای انرژی و محدودیت دسترسی به مواد معدنی حیاتی را از دیگر چالشهای این مسیر دانسته است.
این استدلال بخشی از واقعیت موجود را نشان میدهد؛ اما باید میان وابستگی فعلی زیرساختها به سوختهای فسیلی و ضرورت ادامه این وابستگی تفاوت قائل شد. از نظر فنی، نیروگاههای خورشیدی، بادی و هستهای میتوانند بدون سوزاندن سوختهای فسیلی برق تولید کنند. با این حال، ساخت تجهیزات، توسعه شبکه انتقال و توزیع و تامین مواد اولیه همچنان به انرژی و زیرساختهای موجود وابسته است. در نتیجه، مساله اصلی ناممکنبودن برقیسازی بدون سوخت فسیلی نیست، بلکه چگونگی مدیریت دوره گذار است. برای مثال، اگر مصرف بنزین در بخش حملونقل با استفاده از خودروهای برقی کاهش یابد، اما برق موردنیاز این خودروها از نیروگاههای زغالسنگی تامین شود، مصرف نفت کاهش مییابد، اما لزوما کاهش متناسبی در انتشار کربن اتفاق نمیافتد. بنابراین، افزایش سهم برق بهتنهایی شاخص کافی برای سنجش پیشرفت اقلیمی نیست.
نکته دیگر به ماهیت خود شاخص ۳۵درصد بازمیگردد. این هدف بر مبنای سهم برق از مصرف نهایی انرژی محاسبه میشود، نه صرفا میزان تولید برق. از آنجا که استفاده از برق در بسیاری از کاربردها بازده بیشتری نسبت به سوزاندن مستقیم سوخت دارد، افزایش بهرهوری میتواند سهم برق را حتی بدون رشد متناسب تولید آن بالا ببرد. در نتیجه، افزایش این سهم لزوما به معنای کاهش مصرف سوختهای فسیلی نیست. برای ارزیابی واقعی پیشرفت، باید همزمان ترکیب منابع تولید برق، میزان مصرف سوختهای فسیلی و روند انتشار کربن بررسی شود.
سایه منافع انرژی بر مذاکرات اقلیمی
تحولات بازار انرژی نیز نشان میدهد فاصله میان اهداف اقلیمی و ملاحظات امنیت عرضه همچنان پابرجاست. همزمان با مذاکرات آنتالیا، آمریکا، چین و روسیه در نشستی سهجانبه بر افزایش تولید و عرضه فرآوردههای نفتی توافق کردهاند. این همزمانی بهتنهایی رابطه مستقیمی میان این توافق و مذاکرات اقلیمی اثبات نمیکند، اما نشان میدهد قدرتهای بزرگ همچنان امنیت تامین سوخت را در کنار اهداف کاهش انتشار دنبال میکنند. ترکیه نیز از میزبانی کنفرانس برای پیشبرد برنامههای سرمایهگذاری انرژی خود استفاده کرد.
این کشور از قراردادها و برنامههایی به ارزش بیش از ۲۶میلیارد دلار خبر داده که شامل توافق اولیه ۱۵میلیارد دلاری در حوزه انرژیهای تجدیدپذیر با چین، تامین مالی ۵میلیارددلاری از سوی بانکهای توسعه و توافقهایی با عربستان سعودی و کانادا است. با این حال، گسترش سرمایهگذاری در انرژی پاک بهتنهایی به معنای دستیابی به توافقی الزامآور برای کاهش مصرف سوختهای فسیلی نیست. در واقع، چالش اصلی COP۳۱ نیز همین فاصله است: کشورها میتوانند بر سر توسعه فناوریهای پاک، افزایش ظرفیت تجدیدپذیرها و گسترش استفاده از برق توافق کنند، اما زمانی که بحث به محدودکردن تولید و مصرف نفت، گاز و زغالسنگ میرسد، اختلاف منافع اقتصادی و ملاحظات امنیت انرژی آشکارتر میشود.
مساله اصلی، منبع برق است نه سهم آن
کاپ۳۱ در صورت حفظ هدف ۳۵درصدی، میتواند گامی در جهت گسترش برقیسازی مصرف انرژی باشد. با این حال، تا زمانی که افزایش سهم برق با تعهد روشن به پاکسازی ترکیب تولید برق و کاهش وابستگی به سوختهای فسیلی همراه نشود، نمیتوان آن را بهتنهایی نشانه پیشرفت قطعی در گذار انرژی دانست. پرسش تعیینکننده این است که آیا کشورها میتوانند هدف افزایش سهم برق را با توسعه نیروگاههای تجدیدپذیر و هستهای، تقویت شبکهها و سرمایهگذاری در ذخیرهسازی محقق کنند یا همچنان بخشی از این رشد را از طریق نیروگاههای گازسوز و زغالسنگی پیش خواهند برد؟ از سوی دیگر، استدلال وابستگی برقیسازی به سوختهای فسیلی در دوره ساخت زیرساختها، بیش از آنکه ضرورت ادامه این وابستگی را اثبات کند، اهمیت برنامهریزی برای کاهش تدریجی آن را نشان میدهد.
در نهایت، اگر هدف ۳۵درصدی بدون تعیین تکلیف منبع تولید برق تصویب شود، ممکن است جهان در برقیسازی پیشرفت کند، اما در کاهش وابستگی به سوختهای فسیلی همچنان با ابهام روبهرو بماند. معیار موفقیت COP۳۱ فقط افزایش سهم برق نیست، بلکه باید روشن کند این برق از کجا تامین خواهد شد و افزایش مصرف آن تا چه اندازه به کاهش واقعی مصرف سوختهای فسیلی و انتشار کربن منجر میشود.


