اینترنت در محاصره اختلال‌ها
دنیای اقتصاد - حامد اناری : بیست سال پیش، وقتی هنوز مفهوم اقتصاد دیجیتال در ادبیات رسمی و رسانه‌ای جایی نداشت، مصوبه‌ای نانوشته سرعت اینترنت خانگی را به ۱۲۸ کیلوبیت بر ثانیه محدود کرد. به نقل از دیجیتاتو، رضا تقی‌پور، وزیر ارتباطات دولت دهم، سال‌ها بعد اعتراف کرد که این محدودیت نه بر پایه قانون که برآمده از تنگنای واقعی پهنای باند کشور بود و به خبرگزاری فارس در این مورد گفت: «این ممنوعیت فقط برای کنترل محدودیت پهنای باند کشور بود و قانون هیچ اشاره‌ای به این موضوع ندارد.» او همین‌طور در توضیح بیشتر به تسنیم گفته بود: «من در طول بر عهده داشتن مسوولیت وزارت هیچ گونه سندی مبنی بر ممنوعیت استفاده کاربران خانگی از اینترنت بالای ۱۲۸کیلوبیت بر ثانیه پیدا نکردم و نامه‌ای نیز در این باره به من ابلاغ نشد.»
حالا حتی بیشتر از بیست سال از روزهایی که استفاده از اینترنت پرسرعت (البته بیشتر ۱۲۸کیلوبایت بر ثانیه) ممنوع بود، می‌گذرد و اینترنت کماکان مساله کاربران و فعالان اقتصاد دیجیتال است. درحالی‌که همه از کیفیت آن گلایه می‌کنند، اخیرا بار دیگر تعرفه بسته‌های پیامک، مکالمه و اینترنت افزایش یافتند. از دیدگاه اپراتورها، عمده علت این افزایش رشد بی‌تناسب تعرفه‌ها با نرخ تورم بود و این مهم که فاکتور کیفیت در قیمت‌گذاری چگونه موثر است از توجه دور ماند.
در هفته‌های اخیر، کاربران در شبکه‌های اجتماعی از افت ملموس کیفیت اینترنت سخن می‌گویند. افتی که دیگر به یک اپراتور یا منطقه خاص محدود نیست.
کارشناسان بخشی از این کیفیت پایین را به استفاده از انواع فیلترشکن‌ها مرتبط می‌دانند. چاره‌ای هم نیست. فیلترینگ گسترده اپلیکیشن‌های پرمخاطب، میلیون‌ها نفر را به سوی فیلترشکن‌های رایگان سوق داده و بازاری غیررسمی با گردش مالی سالانه حدود ۱۰۵هزار میلیارد تومان پدید آورده است. جهانگیر آقازاده، رئیس کمیسیون اینترنت و انتقال داده نظام صنفی رایانه‌ای استان تهران، در گفت‌وگو با «دنیای اقتصاد» این چرخه را چنین تشریح می‌کند. فیلترشکن‌های رایگان اغلب به بدافزار آلوده‌اند و دستگاه‌های کاربران را به ابزاری ناخواسته برای حملات توزیع‌شده تبدیل می‌کنند. این حملات شبکه را اشباع و تجربه کاربری را مختل می‌سازند. در نهایت هم مهم است به آلودگی‌ای بپردازیم که مانند ویروسی پنهان، حتی با خاموش شدن دستگاه نیز از بین نمی‌رود و دوباره فعال می‌شود. کیفیت پایین اینترنت، کاربران را خسته می‌کند و سبب اتلاف انرژی نیروی کار می‌شود. البته باید مصائب اتصال و عبور از سد فیلترشکن را در نظر داشت. حالا اینترنت بیشتر شبیه شبکه‌ای است که مدام میان محدودیت‌های عمدی، کمبود ظرفیت و پیامدهای ناخواسته سیاست‌ها گرفتار می‌ماند. باید توجه داشت که اینترنت امروز شالوده اقتصاد دیجیتال، تجارت الکترونیک و حتی خدمات روزمره است. پرسش اساسی این است که ترکیب این لایه‌های به‌هم‌پیوسته تا کجا ادامه خواهد یافت و چه زمانی شبکه کشور از چرخه محدودیت‌های انباشته‌شده خارج می‌شود.
اشکالی نهادینه‌شده در شبکه اینترنت
جهانگیر آقازاده، رئیس کمیسیون اینترنت و انتقال داده نظام صنفی استان تهران، با اشاره به وضعیت موجود شبکه اینترنت کشور تاکید کرد که بخش قابل‌توجهی از مشکلات را نمی‌توان به سادگی بیان نمود و اگر اشکالات را به چند لایه تقسیم کنیم، یک اشکال نهادینه‌شده از سال‌های اخیر وجود دارد.
وی توضیح داد: «پس از اعمال فیلترینگ شدیدتر و محدودیت بر اپلیکیشن‌های پرکاربرد، که برخی از آنها بعدا بازگشایی شدند، ایراد اساسی ایجاد شد. مردم به دلیل نیاز به به‌روزرسانی نرم‌افزارهای ساده‌ای که در گوگل‌پلی یا سایر فروشگاه‌های اپلیکیشن وجود داشت، ناچار به استفاده از فیلترشکن‌ها شدند. همین وضعیت در مورد کاربران تلگرام و سایر برنامه‌ها نیز صادق بود.»
آقازاده افزود که در نتیجه بخش زیادی از مردم عادی به فیلترشکن‌های رایگان روی آوردند و اکثر این فیلترشکن‌ها می‌توانند آلوده به بدافزار باشند و به عنوان سرپل‌هایی برای توزیع بدافزار در شبکه عمل کنند. او تصریح کرد: «این بدافزارها خود به ابزاری برای حملات دی‌داس و اشباع شبکه تبدیل می‌شوند. به این صورت که ناگهان چندین هزار صفحه را باز می‌کنند یا نرم‌افزارها را ده‌ها و حتی صدها بار به یک سایت متصل می‌سازند و موجب اشباع شبکه می‌گردند.»
ویروسی که به این سادگی پاک نمی‌شود
رئیس کمیسیون اینترنت و انتقال داده نظام صنفی استان تهران خاطرنشان کرد که این بخش عمده‌ای از اشکالات نهادینه است که به سادگی قابل رفع نیست. وی بیان کرد: «آلودگی مذکور مانند ویروسی است که در شبکه پخش شده و به آسانی قابل شناسایی و پاک‌سازی نیست. زیرا ممکن است دستگاهی که امروز خاموش است، فردا مجددا فعال شود و آلودگی را در شبکه منتشر کند. حتی صاحب دستگاه نیز معمولا از این‌که دستگاهش به عنوان قربانی برای پمپاژ حملات اینترنتی به سایت‌های مختلف مورد استفاده قرار می‌گیرد، آگاهی ندارد.»
آقازاده سپس به بخش دیگری از مشکلات پرداخت و آن را به تحریم‌های بین‌المللی مربوط دانست. او اظهار کرد: «گواهی‌های دسترسی به بسیاری از سایت‌ها به دلیل تحریم قطع شده است. در نتیجه، هنگامی که به یک وب‌سایت عادی داخلی مراجعه می‌کنیم، با خطا مواجه می‌شویم. چراکه آن وب‌سایت قادر به به‌روزرسانی یا خرید گواهی‌های امنیتی SSL به دلیل تحریم‌های بین‌المللی نیست.»
وی اضافه کرد که برخی از میزبان‌ها و سایت‌ها تلاش کرده‌اند این کار را به صورت داخلی انجام دهند و در این موارد اتصال آسان‌تر است، اما بسیاری دیگر موفق به انجام آن نشده‌اند و بنابراین مشکل گواهی امنیتی همچنان پابرجاست. آقازاده با اشاره به رفتار کاربران عادی عنوان کرد: «مردم عادی هنگام مواجهه با خطای ناشی از گواهی امنیتی، معمولا پیام خطا را که پیشنهاد نادیده گرفتن آن را می‌دهد، جدی نمی‌گیرند و آن را یک اشکال امنیتی در کامپیوتر یا تلفن همراه خود تلقی می‌کنند.» او ادامه داد که این امر باعث شده بسیاری از سایت‌های داخلی که هیچ مشکل خاصی ندارند، در روزهای اخیر و پس از تشدید تحریم‌ها قابل دسترس نباشند و این موضوع به اشتباه به عنوان خطای شبکه تلقی شود، درحالی‌که علت اصلی ناتوانی در به‌روزرسانی گواهی‌های امنیتی به دلیل تحریم‌های مالی است. وی یادآور شد که این ایراد دوم نیز طی ماه‌های اخیر تشدید شده است.
تاثیر قطعی برق بر کیفیت اینترنت چیست؟
آقازاده ایراد سوم را مربوط به قطعی‌های برق دانست که به‌ویژه در اپراتورهای تلفن همراه و اینترنت رادیویی مشاهده می‌شود. او این موضوع را چنین تشریح کرد: «هرچند این قطعی‌ها اکنون کمتر شده‌اند، اما در زمان وقوع، هنگامی که یک ایستگاه پایه (بی‌تی‌اس) قطع می‌شد، کاربران آن سلول به نزدیک‌ترین سلول مجاور مهاجرت می‌کردند. از آنجا که پهنای باند اختصاص‌یافته به هر بی‌تی‌اس بر اساس تعداد مشترکین آن تخصیص داده می‌شود، این مهاجرت ناگهانی موجب اشباع شبکه جدید و در نتیجه اختلال می‌گردد.»
وی برای روشن‌تر شدن موضوع مثالی زد و گفت: «برای مثال، اگر دویست نفر از یک سلول استفاده می‌کردند، با قطعی آن، چهارصد نفر به سلول مجاور منتقل می‌شوند و پهنای باند به شدت کاهش می‌یابد و حتی ممکن است ارتباط قطع شود.» آقازاده سپس به تصور رایج درباره باتری ایستگاه‌ها اشاره کرد و توضیح داد که باتری‌ها دوره شارژ و دشارژ مشخصی دارند و در قطعی‌های مداوم برق، باتری‌های معمولی توان تحمل لازم را ندارند.
او افزود که برخی اپراتورها تلاش کرده‌اند به باتری‌های لیتیومی مهاجرت کنند که بسیار پرهزینه است و نیازمند سرمایه‌گذاری عظیم است. در مناطق دورافتاده یا مناطقی که مشترکان پایدار ندارند، این تغییر انجام نشده است و در نتیجه پس از چند دقیقه تا نیم ساعت قطعی برق، قطعی اینترنت همراه نیز رخ می‌دهد.
کاهش پهنای باند،آگاهانه یا ناخواسته؟
آقازاده در ادامه به نکته‌ای اشاره کرد که اطلاعات دقیقی درباره آن ندارد و آن احتمال کاهش پهنای باند ورودی کشور توسط زیرساخت است.
او با بیان این موضوع که کاهش پهنای باند فی‌نفسه نباید موجب اشکالات شدید شود، اما همراه با افزایش مصرف پهنای باند داخلی و سایر عوامل ذکرشده، می‌تواند کندی شبکه را تشدید کند. او تاکید کرد: «اگر پهنای باند بین‌المللی کاهش یافته باشد، این عامل در کنار سه یا چهار عامل دیگر، مشکل را برجسته‌تر می‌سازد.»
داوود زارعیان، معاون ارتباطات شرکت مخابرات ایران، در روز گذشته در گفت‌وگویی، کاهش و نوسان پهنای باند بین‌الملل را یکی از عامل موثر بر اختلالات اخیر دانست و تصریح کرد بخشی از این تغییرات ممکن است ناخواسته و بخشی آگاهانه باشد.
او تقویت زیرساخت‌های امنیتی و تاثیر بارندگی‌های شدید و سیلاب را نیز در کنار آن قرار داد و تاکید کرد مجموعه این سه عامل در مشکلات مشاهده‌شده نقش داشته‌اند، هرچند در شبکه مخابرات مساله حاد و حل‌نشدنی وجود ندارد.
پیگیری‌های «دنیای اقتصاد» از شرکت ارتباطات زیرساخت برای دریافت توضیح رسمی درباره کاهش پهنای باند تا لحظه تنظیم گزارش بی‌نتیجه ماند. بهزاد اکبری، مدیرعامل این شرکت، پیش‌تر در شبکه اجتماعی خود افت کیفیت را بیشتر به حملات دی‌داس با مبدا داخلی نسبت داده و آن را نشانه‌ای از آلودگی گسترده دستگاه‌های کاربران دانسته بود.
