چرا انزوای دیجیتال در عصر هوش مصنوعی خطرناک است؟

نهاد مدنی و بین‌المللی «بنیاد مرزهای الکترونیکی» (EFF) اخیرا آماری منتشر کرده است. این آمار قواعد امنیت سایبری در جهان را تغییر می‌دهد. تنها در ماه اکتبر، ۳ درصد از کل آسیب‌پذیری‌های نرم‌افزاری تاریخ بشر کشف شد. نزدیک به یک‌چهارم تمام حفره‌های امنیتی شناخته‌شده جهان نیز در سال جاری میلادی پیدا شده اند. متیو پرینس، مدیرعامل شرکت کلودفلر، در گفتگو با خبرگزاری رویترز به پیش بینی آینده پرداخته است. به گفته او، در سال‌های آینده «هر هفته احساس می‌کنیم آسمان به زمین می‌آید». جهان فناوری خود را برای مقابله با موج بی‌سابقه کشف باگ‌ها توسط هوش مصنوعی آماده می‌کند. در داخل کشور اما گزینه «مسدود سازی اینترنت در شرایط بحرانی و جنگی» به عنوان یک راهکار امنیتی مطرح می‌شود. این رویکرد در نگاه اول تدافعی به نظر می‌رسد. با این حال، تجربه سه دوره خاموشی پیشین در جنگ ۱۲ روزه، وقایع دی‌ماه ۱۴۰۴ و جنگ ۳۹ روزه امسال واقعیت دیگری را نشان داد. این تصمیم در عمل زیرساخت‌های کشور را در معرض خساراتی فراتر از بحران‌های فیزیکی قرار می‌دهد.

سرعت نور در کشف حفره‌های امنیتی

تا پیش از فراگیری مدل‌های زبانی بزرگ (LLM)، کشف یک حفره امنیتی در کدهای پیچیده بسیار زمان‌بر بود. این کار به هفته‌ها زمان، صبر و مهارت بالای متخصصان نیاز داشت. همین محدودیت زمانی و انسانی، یک سپر حفاظتی طبیعی برای نرم‌افزارها می‌ساخت. اکنون این مانع فرو ریخته و طبق گزارش فنی تیم تحقیقاتی ویز ریسرچ (Wiz Research)، معادله به کلی تغییر کرده است. مهاجمان و پژوهشگران امنیت اکنون لشکری از عامل‌های هوش مصنوعی را به کار می‌گیرند. این عامل‌ها کدهای زیرساختی اینترنت را خط‌به‌خط بررسی می‌کنند. فرآیند کشف باگ و نوشتن کد نفوذ (اکسپلویت) پیش‌تر هفته‌ها طول می‌کشید. هوش مصنوعی امروز این کار را در چند ساعت انجام می‌دهد.

نتیجه این تغییر فناورانه، افزایش شدید سرعت کشف «آسیب‌پذیری‌های روز-صفر» (Zero-day) است. این اصطلاح به حفره‌های امنیتی تازه کشف‌شده اشاره دارد. در این حالت، سازنده نرم‌افزار هنوز متوجه وجود حفره امنیتی نشده یا فرصتی برای ترمیم آن پیدا نکرده است. مهاجمان می‌توانند پیش از انتشار وصله ترمیمی، از این شکاف برای نفوذ استفاده کنند. در هفته‌های گذشته، چندین حفره بحرانی در هسته نرم‌افزارهای زیرساختی جهان کشف شد. این آسیب‌پذیری‌ها توان از کار انداختن بخش‌های بزرگی از وب را داشتند.

ستون‌های لرزان وب؛ زنجیره‌ای از آسیب‌پذیری‌ها در قلب زیرساخت‌ها

برای درک ابعاد خطر، باید محل وقوع این آسیب‌پذیری‌ها را شناخت. کشف هم‌زمان این حفره‌ها یک تهدید بی‌سابقه است. اینترنت مانند یک ساختمان چند طبقه عمل می‌کند. وب‌سایت‌ها، سامانه‌های بانکی و پورتال‌های دولتی تنها نمای بیرونی این ساختمان هستند. این سامانه‌ها در ایران و جهان روی لایه‌های پنهان و مشترکی بنا شده‌اند. سیستم‌عامل‌ها، وب‌سرورها و زبان‌های برنامه‌نویسی، ستون‌های اصلی این بنا را تشکیل می‌دهند. اگر یکی از این ستون‌های زیرین ترک بردارد، تمام سایت‌ها و خدمات بانکی مستقر بر آن فرو می‌ریزند. در روزهای گذشته، همین لایه‌های زیرین هدف کشف حفره‌های امنیتی قرار گرفتند. شدت خطر این حفره‌ها بر پایه یک استاندارد جهانی به نام CVSS سنجیده می‌شود. این مقیاس، درجه خطر را از صفر تا ۱۰ نمره‌دهی می‌کند. نمره بالای ۹ به معنای خطر بحرانی است. در این سطح، هکرها می‌توانند بدون تقلا کنترل کامل سامانه را به دست بگیرند. حفره‌های کشف‌شده اخیر، رتبههای بالای ۹ و حتی نمره کامل ۱۰ از ۱۰ را دریافت کرده‌اند:

حفره ۱۲ ساله؛ تسخیر کامل سرورها

بزرگ‌ترین شوک امنیتی هفته در هسته مرکزی زبان برنامه‌نویسی PHP رخ داد. پژوهشگران دو آسیب‌پذیری بحرانی موسوم به PHP۲Shell را در آن کشف کردند. این حفره‌ها با شناسه‌های CVE-۲۰۲۶-۱۰۹۶۱۸ و CVE-۲۰۲۶-۱۰۹۶۱۹ ثبت شدند. رتبه خطر آن‌ها ۹.۲ از ۱۰ است. زبان PHP موتور محرک حدود ۷۰ تا ۷۵ درصد از کل وب‌سایت‌های جهان محسوب می‌شود. سیستم مدیریت محتوای وردپرس با این زبان کار می‌کند. بخش بزرگی از پورتال‌های سازمانی و فروشگاه‌های اینترنتی ایران نیز بر پایه PHP بنا شده‌اند. مهاجمان با این حفره به نام کاربری و رمز عبور نیازی ندارند. آن‌ها از راه دور کدهای مخرب خود را اجرا می‌کنند. در نهایت، کنترل کامل سرور در اختیار مهاجم قرار می‌گیرد. این باگ به مدت ۱۲ سال در کدهای PHP پنهان مانده بود و پژوهشگران سرانجام با کمک مدل‌های پیشرفته هوش مصنوعی آن را یافتند. آژانس امنیت سایبری و امنیت زیرساخت آمریکا (CISA) بلافاصله وارد عمل شد و این حفره مذکور را به فهرست رسمی آسیب‌پذیری‌های تحت بهره‌برداری اضافه کرد. بر اساس گزارش‌های خبری، تبعات این رخداد بسیار گسترده بود. چندین پورتال دولتی در اروپا، سیستم‌های بیمارستانی، شرکت مخابراتی اورنج و بندر روتردام اقدام به تعلیق اضطراری خدمات خود کردند تا وصله‌های امنیتی را نصب کنند.

سقوط سپر سرورها؛ ضربه هم‌زمان به زیرساخت‌های اساسی

بحران به همین‌جا ختم نشد. یک هفته پیش از ماجرای PHP، وب‌سرور محبوب انجین‌ایکس (NGINX) نیز دچار چالش شد. وب‌سرور، نرم‌افزاری است که درخواست کاربران برای مشاهده سایت را دریافت و پردازش می‌کند. در این نرم‌افزار پنج حفره امنیتی مهم شناسایی و وصله شد. سه مورد از آن‌ها رتبه بحرانی ۹.۲ داشتند. این حفره‌ها ناشی از خطا در مدیریت حافظه سرور بودند. مهاجم با ارسال داده‌های بیش از ظرفیت، حافظه سرور را سرریز می‌کرد. در نتیجه، امکان اجرای دستورات مخرب در بخش‌های آزادشده حافظه فراهم می‌شد. در معماری اکثر سایت‌ها، NGINX و PHP در کنار یکدیگر کار می‌کنند. مدیران سایت ها ناچار شدند هر دو لایه زیرساختی خود را به طور اضطراری ترمیم کنند. هم‌زمان، زیرساخت نود جی‌اس (Node.js) نیز هدف قرار گرفت. نود جی‌اس ستون فقرات بسیاری از سامانه‌های مدرن بانکی، فین‌تک‌ها و استارت‌آپ‌های بزرگ ایرانی نیز محسوب می‌شود. توسعه‌دهندگان این پلتفرم در وبلاگ رسمی Node.js بسته‌های امنیتی اضطراری منتشر کردند. هدف از این اقدام، رفع فوری چندین حفره آسیب‌پذیر و خطرناک بود.

نفوذ به ابزارهای توسعه و هسته سیستم‌عامل‌ها

این موج تنها به زبان‌های برنامه‌نویسی محدود نماند. در ۴۸ تا ۷۲ ساعت گذشته، ابزارهای حیاتی مدیریت سرور و شبکه نیز درگیر شدند. گیت‌لب (GitLab) یکی از این موارد بود. گیت‌لب گاوصندوق دیجیتال شرکت‌ها برای نگهداری کدهای برنامه‌نویسی است. در بیانیه امنیتی گیت‌لب، یک حفره با بالاترین درجه خطر ممکن یعنی رتبه ۱۰ از ۱۰ (با شناسه CVE-۲۰۲۶-۱۱۰۲۶۴) اعلام شد. هم‌زمان، سامانه FortiSIEM شرکت فورتی‌نت با یک حفره بحرانی روبه‌رو شد. این سامانه وظیفه پایش امنیت شبکه را بر عهده دارد. رتبه خطر این حفره (CVE-۲۰۲۶-۱۰۶۱۷۳) عدد ۹.۴ از ۱۰ بود. تجهیزات شبکه Arista VeloCloud نیز با باگ تزریق کد (شناسه CVE-۲۰۲۶-۱۱۴۶۲۵) با رتبه ۹.۹ مواجه شدند. علاوه بر این‌ها، Zero Day Initiative گزارش مهمی منتشر کرد. این گزارش از کشف باگ اجرای کد در هسته سیستم‌عامل لینوکس (ZDI-CAN-۳۳۷۷۴) خبر می‌داد. لینوکس سیستم‌عامل اصلی اکثر سرورهای جهان است. این زنجیره از رخدادها، زنگ خطر را برای تمام مراکز داده در جهان به صدا درآورده است.

تله انزوا؛ وقتی راه ورود پادزهر را می‌بندیم

امنیت در دنیای نرم‌افزار یک وضعیت ایستا نیست. این حوزه یک فرآیند زنده و وابسته به «به‌روزرسانی لحظه‌ای» است. هوش مصنوعی در کسری از ساعت یک حفره امنیتی در PHP، انجین‌ایکس یا Node.js پیدا می‌کند. شرکت‌های سازنده و جامعه جهانی توسعه‌دهندگان نیز بلافاصله دست به کار می‌شوند. آن‌ها «وصله‌های امنیتی» (Patch) را منتشر می‌کنند. وصله امنیتی در واقع کدهای اصلاح‌شده است. این کدها مانند یک پادزهر عمل می‌کنند و راه نفوذ کشف‌شده را روی سرورها می‌بندند.

در زمان بحران یا جنگ، مسدود سازی اینترنت کشور یک سناریوی خطرناک رقم می‌زند. با این کار، ارتباط سرورهای داخلی با مخازن جهانی کد و سرورهای به‌روزرسانی قطع می‌شود. در همان لحظه، کاتالوگ کامل آسیب‌پذیری‌های جدید در دنیای بیرون منتشر شده است. مهاجمان که از قبل فهرستی از تکنولوژی های به کار رفته در وب سایت ها و نرم افزارهای اینترنتی را برای خود ساخته اند، با سرعتی بالا شروع به سوءاستفاده از درهای نفوذ جدید می کنند و در این بین قطع اینترنت هرگز مصونیتی در برابر نفوذ ایجاد نمی‌کند. بدافزارها و مهاجمان از مسیرهای جایگزین استفاده خواهند کرد. شبکه‌های آلوده داخلی یا دسترسی‌های غیرمستقیم، راه آن‌ها را به زیرساخت‌ها باز می‌کنند. در این میان، متخصصان باقی‌مانده در کشور که معیشت و حرفه‌شان به ارتباطات جهانی گره خورده، دست‌بسته می‌مانند. مدیران شبکه به دلیل قطع ارتباط با جهان، از دریافت وصله‌های امنیتی محروم می‌شوند. فایروال‌ها (دیوارهای آتش) به‌روزرسانی نمی‌شوند و داده‌های مربوط به تهدیدات روز به دست آن‌ها نمی‌رسد.

مسدود کردن اینترنت در میانه بحران، یک خطای راهبردی است. این کار مانند قفل کردن درهای بیمارستان در زمان شیوع ویروس و جلوگیری از ورود دارو و واکسن به داخل آن است.

بازنگری در مفهوم امنیت سایبری

متیو پرینس به نکته مهمی اشاره می‌کند. کشف مداوم این حفره‌ها توسط هوش مصنوعی در بلندمدت به پاک‌سازی کدها می‌انجامد و اینترنت در نهایت امن‌تر خواهد شد. با این حال، جهان تا رسیدن به آن نقطه با یک دوره طولانی از بی‌ثباتی سایبری روبه‌روست،‌ شاید سال ها. در این دوره، فاصله میان «کشف حفره» تا «حمله سایبری» به چند ساعت رسیده است.

در چنین فضایی، پایداری زیرساخت‌های حیاتی کشور به یک عامل وابسته است. شبکه بانکی، انرژی، خدمات عمومی و رسانه‌ها نیازمند اتصال مداوم به جریان جهانی داده هستند. دریافت درجا و بدون وقفه وصله‌های امنیتی یک ضرورت حیاتی است. سه دوره قطعی اینترنت در جنگ‌های ۱۲ روزه و ۳۹ روزه و وقایع دی‌ماه ۱۴۰۴، تعطیلی کسب‌وکارها و فرسایش سرمایه انسانی را به همراه داشت. تکرار این خاموشی در عصر هوش مصنوعی، پیامدی فراتر از زیان‌های مالی دارد. این کار سپر دفاعی زیرساخت‌های کشور را در برابر نسل جدید حملات سایبری پایین می‌آورد. خسارت ناشی از این بی‌دفاعی با سنگین‌ترین آسیب‌های فیزیکی دوران جنگ برابری می‌کند که بی شک عمده آنها جبران‌ناپذیر اند.

* کارشناس و فعال حوزه فناوری اطلاعات