راه نجات اینترنت از پاکستان می‌گذرد؟
دنیای اقتصاد - حامد اناری : آیا از کیفیت اینترنت در ایران راضی هستید؟ برای پاسخ دادن به این پرسش ظاهرا ساده باید مسیری طولانی را طی کرد. اما نیاز نیست از ابتدای این ماجرا روایت را آغاز کرد. اخیرا بهزاد اکبری، معاون وزیر ارتباطات و مدیرعامل شرکت ارتباطات زیرساخت، از برنامه‌ریزی برای افزایش حداقل ۲ترابیت بر ثانیه به ظرفیت پهنای باند بین‌الملل کشور تا پایان سال جاری خبر داد. او همچنین تاکید کرد که این اقدام برای حفظ کیفیت ارتباطات و جلوگیری از محدودیت ظرفیت در شبکه انجام می‌شود.
این موضوع پیش‌تر در نشست مجمع عمومی فوق‌العاده شرکت ارتباطات زیرساخت با حضور مقامات وزارت ارتباطات و نمایندگان نهادهای نظارتی مطرح شد که در آن گزارش عملکرد شرکت و بودجه پیشنهادی سال‌های ۱۴۰۵ و ۱۴۰۶ مورد بررسی قرار گرفت. بهزاد اکبری، مدیرعامل شرکت ارتباطات زیرساخت، ضمن ارائه گزارشی از وضعیت شرکت، اعلام کرد که تا پایان سال جاری، ظرفیت پهنای باند بین‌الملل کشور حداقل ۲ترابیت بر ثانیه افزایش می‌یابد. سوال این گزارش در همین نقطه شکل می‌گیرد. اینکه آیا توسعه زیرساخت یا پهنای باند بین‌الملل به افزایش کیفیت اینترنت و بهبود تجربه کاربرمی‌انجامد؟
این در حالی است که داده‌های کلادفلر از وضعیت اینترنت ایران نشان می‌دهد که پس از بازگشت اتصال در خردادماه، حجم ترافیک اینترنت کشور با وجود ثبت رشد مقطعی تا حدود ۹۰درصد سطح پیش از قطعی، در ادامه روی حدود ۵۹درصد آن سطح تثبیت شده است. از سوی دیگر، شاخص کیفیت اینترنت کلادفلر در بازه منتهی به دوم نوامبر ۲۰۲۶، سرعت دانلود برآوردی ایران را در میانه توزیع ۴.۶مگابیت بر ثانیه و تاخیر رفت‌وبرگشت داده‌ها را ۱۳۷میلی‌ثانیه نشان می‌دهد. باید توجه داشت که این ارقام میانه برآورد شاخص کیفیت اینترنت کلادفلر (IQI) است. محمد کشوری، پژوهشگر حوزه ارتباطات، معتقد است مساله اینترنت ایران را نمی‌توان تنها با تکیه بر میزان ظرفیت بین‌الملل توضیح داد و محدودیت‌های سیاستی و اختلال در برخی پروتکل‌ها نیز ممکن است در کیفیت دسترسی کاربران نقش داشته باشند. با این حال، ارزیابی قطعی درباره کفایت ظرفیت موجود، بدون انتشار داده‌هایی مانند ظرفیت عملیاتی شبکه، میزان مصرف و ترافیک اوج، ممکن نیست. از این رو، مساله اصلی این گزارش بررسی فاصله میان ظرفیت فنی شبکه و کیفیتی است که به کاربر می‌رسد. اینکه گلوگاه اینترنت ایران در کمبود زیرساخت است یا در نحوه بهره‌برداری و مدیریت آن. البته دنیای اقتصاد تلاش کرد که با روابط عمومی شرکت ارتباطات زیرساخت تماس بگیرد که در زمان نگارش گزارش، تلفن مذکور از دسترس خارج بود.
بحث‌ها در مورد کیفیت اتصال
پیش از بررسی نقش سیاستگذاری در کیفیت اینترنت، باید میان ترافیک مشاهده‌شده، ظرفیت شبکه و کیفیت اتصال تفاوت قائل شد. کلادفلر در گزارش ۲۸ژوئیه خود درباره اختلال‌های سه‌ماهه دوم سال ۲۰۲۶ اعلام کرد که از ۲۶مه، نشانه‌های بازگشت اتصال ایران پس از قطعی آغازشده در ۲۸فوریه دیده شد. بنابر این گزارش، ترافیک در ۲۷مه به حدود ۴۰درصد سطح پیش از قطعی رسید. حجم بایت‌های HTTP مشاهده‌شده در ادامه تا حدود ۹۰درصد افزایش یافت و سپس به حدود ۵۹درصد سطح پیش از قطعی بازگشت. کلادفلر همچنین این حجم را با ترافیک مشاهده‌شده در فوریه، در فاصله میان دو دوره قطعی، هم‌خوان دانسته است. باید توجه داشت که افت بایت‌های HTTP مشاهده‌شده در شبکه کلادفلر، به‌خودی‌خود به معنای قطع دسترسی همان نسبت از کاربران یا کاهش معادل ظرفیت ارتباطی نیست.
حالا وعده افزایش ظرفیت بین‌الملل از سوی شرکت ارتباطات زیرساخت را باید از دو منظر بررسی کرد. رشد تقاضای ارتباطی و پایداری مسیرهای انتقال داده. بهزاد اکبری، مدیرعامل شرکت ارتباطات زیرساخت، در مجمع عمومی این شرکت اعلام کرد که تا پایان سال ۱۴۰۵ دست‌کم ۲ترابیت بر ثانیه به ظرفیت پهنای باند بین‌الملل کشور افزوده می‌شود. او توسعه مسیرهای ترانزیت منطقه‌ای و تبادل ترافیک با پاکستان از طریق پایانه‌های مرزی پیشین، ریمدان و میرجاوه را نیز از برنامه‌های شرکت عنوان کرد. به گفته اکبری، هدف از این اقدامات، حفظ کیفیت ارتباطات و جلوگیری از بروز محدودیت ظرفیت در شبکه است. به این موضوع هم باید توجه داشت که بخشی از ظرفیت بین‌الملل کشور از مسیرهای زمینی و بخشی از طریق کابل‌های زیردریایی تامین می‌شود. در نتیجه آسیب‌دیدن یک مسیر یا ایستگاه ارتباطی می‌تواند بخشی از ظرفیت قابل استفاده را از مدار خارج کند. اکبری نیز در همین مجمع به آسیب‌دیدن کابل‌های فیبر نوری زیردریایی و ایستگاه‌های ارتباطی در مسیر جزایر اشاره کرد و گفت با راه‌اندازی مسیرهای جایگزین و ایستگاه‌های جدید، ارتباط این مناطق بدون اختلال ادامه یافته است. برای بررسی دقیق‌تر باید مشخص شود که ظرفیت عملیاتی کنونی پهنای باند بین‌الملل چقدر است، در ساعات اوج مصرف چه سهمی از آن به کار گرفته می‌شود و چه میزان ظرفیت ذخیره برای زمان بروز اختلال در مسیرهای ارتباطی وجود دارد. بدون این داده‌ها نمی‌توان مشخص کرد افزایش ۲ترابیت بر ثانیه چه نسبتی با ظرفیت فعلی دارد یا تا چه اندازه می‌تواند پاسخ‌گوی رشد تقاضا باشد.
ظرفیت پهنای باند ایران
پیش‌تر در تیرماه ۱۴۰۳، عیسی زارع‌پور، وزیر وقت ارتباطات، در صفحه مجازی خود اعلام کرده بود که ظرفیت پهنای باند اینترنت کشور به ۱۰.۷ترابیت بر ثانیه رسیده و نسبت به رقم ۵.۴ترابیت بر ثانیه دو برابر شده است. او این افزایش را یکی از اقدامات مهم برای ارتقای کیفیت و پایداری شبکه دانسته و مدعی شده بود که با تنوع‌بخشی به مسیرهای ورودی، قطعی لینک‌های بین‌الملل دیگر شبکه را دچار مشکل نمی‌کند (طبق گزارش‌های موجود ظرفیت پهنای باند اینترنت بین‌الملل حدود ۱۱ ترابیت است). محمد کشوری در گفت‌وگو با «دنیای‌اقتصاد» درباره برنامه‌ریزی برای افزایش ظرفیت پهنای باند بین‌الملل به دو ترابیت بر ثانیه اظهار کرد: «این عدد خیلی عجیبی نیست. با افزایش دو ترابیت تقریبا شاید حدود ۲۰درصد به ظرفیت اضافه شود. همیشه مقداری ظرفیت اضافه داریم و طبیعتا باید به‌عنوان ظرفیت رزرو وجود داشته باشد، چون گاهی کابل‌ها دچار مشکل می‌شوند و پس از آن از ظرفیت رزرو استفاده می‌شود.» وی با تاکید بر ماهیت اصلی مشکل و لزوم پاسخگویی مرجع این مساله یعنی شرکت ارتباطات زیرساخت چنین تصریح کرد: «مشکل اصلی اینترنت این نیست که در پهنای باند بین‌الملل ظرفیت کافی نداشته باشیم. مشکل این است که همین ظرفیت موجود را خیلی وقت‌ها به‌دلیل سیاست‌های داخلی، به‌ویژه در یکی‌دو سال اخیر، با دستکاری در پروتکل‌ها و تنظیمات محدود می‌کنند. گاهی نیز حملات دی‌داس و موارد مشابه باعث محدودیت می‌شود. یعنی ظرفیت دارید، اما مجبورید آن را به‌خاطر حملات دی‌داس یا سیاست‌های بالادستی ببندید.» کشوری توضیح داد: «از نظر فنی این عدد خیلی عجیب و غریب نیست و روتین است. طبیعتا باید مرتب پهنای باند افزایش یابد، چون مصرف مدام زیاد می‌شود. اگر به روند ۱۰ سال اخیر نگاه کنید، همین روند وجود داشته و چیز متفاوتی نیست.»
مشکل اصلی در نحوه سیاستگذاری؟
او خاطرنشان کرد: «اضافه شدن این عدد وقتی سیاست‌ها تغییر نکند، همه مشکلات را حل نمی‌کند. هرچند در شرایط قطعی، مثلا از دست رفتن بخشی از ظرفیت‌ها، این ظرفیت رزرو می‌تواند کمک کند. بعضی کابل‌ها گاهی در شمال یا جنوب کشور به‌دلایلی خارج از کنترل ما دچار قطعی می‌شوند. اما اگر منظور این است که این عدد بتواند همه مشکلات دسترسی به اینترنت را حل کند، طبیعتا این‌گونه نیست. عوامل متعددی دخیل هستند تا این ظرفیت به بهتر شدن تجربه کاربری مردم تبدیل شود.» کشوری عوامل تخریب‌کننده کیفیت را چنین تشریح کرد: «بعضی اختلالات بیرونی وجود دارد که طبیعتا بر ظرفیت اثر می‌گذارند، مانند اختلالات سیاستی، مثلا فرض کنید جنگ شود و اینترنت را قطع کنند. هرچقدر ظرفیت داشته باشید، وقتی خودتان قطع می‌کنید ظرفیت محدود می‌شود. بخش عوامل امنیتی به معنای حملات امنیتی و حملات دی‌داس است که برای محدود کردن تاثیر آن‌ها، پهنای باند را گاهی محدود می‌کنند. برخی عوامل مربوط به تغییر در پروتکل‌های شبکه است که بعضی کاربردها را محدود می‌کند، به‌ویژه کسانی که از طریق فیلترشکن دسترسی پیدا می‌کنند بیشتر تحت‌تاثیر قرار می‌گیرند. اینها به‌صورت کلی مربوط به دستکاری در سیاست‌ها و تغییر در پروتکل‌ها هستند.» وی در خصوص دلیل این تغییرات پروتکلی یادآور شد: «یکی از دلایلی که معمولا زیاد اتفاق می‌افتد این است که پروتکل‌ها کاربردهای مختلفی دارند و گاهی بعضی پروتکل‌ها برای وی‌پی‌ان‌ها استفاده بیشتری دارند. ولی در کشور ما مهم‌ترین و گسترده‌ترین کاربرد آن فیلترشکن است. آن پروتکل مختل می‌شود تا دسترسی به فیلترشکن‌هایی که روی آن پروتکل هستند مختل شود و در نتیجه روی تجربه کاربری تاثیر می‌گذارد.»
