برق ندارند، هوش مصنوعی دارند
دنیای اقتصاد: تصور کنید شرکتی نرم‌افزاری تازه عرضه کرده که قرار است کارهای سازمانی را سریع‌تر کند، داده‌ها را تحلیل کند و بخشی از وظایف کارکنان را به‌صورت خودکار پیش ببرد. این فرض تا اینجا هیچ اشکالی ندارد. چون شرکت‌ها زمانی دست به انجام این کار می‌زنند که زیرساخت و شرایط لازم برای این مهم را دسترس داشته باشند. توسعه دستیاری هوشمند در کشوری که در بحران انرژی به‌سر می‌برد چطور ممکن شده است؟ آیا برق و اینترنت لازم برای استفاده پیوسته از این دستیار در کشور کوبا فراهم است؟ معرفی پلتفرم سوکآیای (SocIA) در کوبا همین پرسش را پیش می‌کشد. عبارت (Inteligencia Artificial) به اختصار (IA) آورده می‌شود و (Soc) مخففی از کلمه (Sociedad) است که در اسپانیایی به معنای جامعه است. رسانه‌ای که منتقد دولت کوبا است، گزارشی منتشر کرده که توسعه هوش مصنوعی را در این کشور زیر سوال برده است. روایت با موج گسترده استهزای کاربران در واکنش به ویدئویی درباره توسعه هوش مصنوعی آغاز می‌شود. ویدئو به تربیت بیش از ۱۸هزار مهندس در علوم کامپیوتر، بیوانفورماتیک و امنیت سایبری اشاره می‌کند و مدعی است که با ادغام هوش مصنوعی در آموزش دانشجویان، کارگران و جوامع، پیشرفت کشور با استقلال فناورانه را تضمین خواهد کرد. انتقادات کاربران اما معطوف به بحران انرژی در این کشور است.
با کدام برق؟
شرکت نرم‌افزاری کوبایی آوانگینو در ۲۷ مارس ۲۰۲۵ از پلتفرم هوش مصنوعی سوک آی‌ای (SocIA) رونمایی کرد. این محصول برای انجام وظایف سازمانی طراحی شده است. انتقاد کاربران اهمیت جدی دارد. کوبا با بحران انرژی به شکلی بسیار جدی دست‌وپنجه نرم می‌کند. هرچند که آریادنه پلاسنسیا، رئیس گروه کسب‌وکار انفورماتیک و ارتباطات، آن را پلتفرم حاکمیتی تولیدشده در کوبا می‌خواند. ویسنته گاروفالو، رهبر فنی پروژه، آن را عامل هوش مصنوعی با قابلیت‌های متعدد توصیف می‌کند. پلتفرمی با امکان کار همزمان با فایل‌های متنی، صوتی و ویدئویی، یکپارچه‌سازی با محصولات دیگر آوانگنیو مانند NosWork و ERPNext، تولید وظایف خودکار برنامه‌ریزی‌شده، تحلیل داده و نگارش ایمیل.
اما سوال صد‌میلیون‌دلاری اینجاست؟ محدودیت برق و اینترنت چه موانعی برای بهره‌برداری از پلتفرم ایجاد می‌کند؟ گزارش سایبرکوبا از کسری بی‌سابقه توان برق در کوبا خبر داده و بر اساس آمار اتحادیه برق این کشور ثبت کرده است که در ۸ ژوئیه ۲۰۲۶، کسری تولید برق شبکه ملی به ۲۳۴۱ مگاوات رسید و نزدیک به ۷۳درصد کل کشور به‌طور همزمان با خاموشی مطلق مواجه شدند. قطعی‌های بیش از ۲۰ساعت در روز در‌هاوانا و میانگین سرعت اینترنت ۷.۲۱مگابیت بر ثانیه بر اساس شاخص اسپیدتست در مه ۲۰۲۶، دو شاخص عددی ملموس از این تنگنای زیرساختی هستند. یونسکو نیز در ارزیابی وضعیت فناوری کوبا، محدودیت شدید اتصال پهن‌باند و کمبود مراکز داده محاسباتی را رسما تایید می‌کند. متخصصان ابری یادآوری می‌کنند که هوش مصنوعی به اتصال پیوسته و توان پردازشی سنگین نیاز دارد. کارشناسان می‌گویند در کشوری که ۴ ساعت برق دارد و محصولی که به برق‌خوری و انرژی‌بری معروف است، چگونه می‌توان انتظار داشت که هوش مصنوعی آن انتظارات را برآورده کند. مساله بعدی، چگونگی طراحی و تامین هزینه اجرای چنین سامانه‌ای است.
سونامی مصرف
آژانس بین‌المللی انرژی در گزارش سال ۲۰۲۶ خود از جهش مصرف انرژی زیرساخت‌های پردازشی خبر داده است. مصرف برق مراکز داده متمرکز بر هوش مصنوعی در سال ۲۰۲۵ حدود ۵۰درصد رشد کرد و پیش‌بینی می‌شود کل مصرف برق مراکز داده جهان از ۴۸۵تراوات‌ساعت در ۲۰۲۵به حدود ۹۵۰تراوات‌ساعت در سال ۲۰۳۰ برسد. باید توجه داشت که این برآوردها ابعاد کلان جهانی را نشان می‌دهند و ابعاد هزینه زیرساخت را روشن می‌کنند.
برای تحلیل خود سوکآیای باید هزینه اشتراک، هزینه پردازش، محل اجرای مدل و میزان مصرف انرژی مشخص شود. اطلاعات عمومی موجود این ارقام را ارائه نمی‌کند. اقتصاددانان فناوری می‌گویند شاخص‌های اقتصادی ارزیابی محصول شامل هزینه هر کار، درآمد تکرارشونده و هزینه حفظ دسترس‌پذیری است. اگر هزینه و عملکرد محصول هنوز روشن نیست، برای ارزیابی آن باید به سراغ شواهدی رفت که نشان دهند مشتریان واقعا از آن استفاده می‌کنند و حاضرند بابت آن هزینه بپردازند. آن هم در کشوری که متوسط حقوق ماهانه ۷۳۰۰ پزو برابر با ۹ تا ۱۰دلار است. با این حال راهبرد ملی توسعه هوش مصنوعی کوبا در سال ۲۰۲۴ تصویب شد و محورهایی مانند اخلاق، سرمایه انسانی و نوآوری را در برمی‌گیرد. این در حالی است که شکاف دسترسی دیجیتال میان مناطق مختلف و کمبود زیرساخت‌های محاسباتی پابرجا است. واکنش‌های انتقادی کاربران به پروژه‌های هوش مصنوعی با این پرسش همراه بوده است که این ابزارها با کدام برق کار می‌کنند. پژوهشگران سیاستگذاری تکرار می‌کنند که میان تدوین راهبرد و ایجاد ظرفیت پایدار فاصله زیادی وجود دارد.
ارزش کجاست؟
اما شواهد موجود نشان می‌دهد سوکآیای فقط در مرحله ادعاهای سازمانی باقی نمانده است. گزارش کوبادیباته در اکتبر ۲۰۲۵ از فراهم‌شدن امکان استفاده شخصی از این پلتفرم خبر داد؛ امکانی که به کاربران اجازه می‌داد با خرید اعتبار به پزوی کوبا و از طریق پرداخت دیجیتال محلی، به هفت مدل متکثر دسترسی داشته باشند. باید پرسید که آیا مزیت واقعی چنین محصولاتی در خلق زیرساخت و مدل‌های بومی است، یا در تسهیل دسترسی و دور زدن موانع پرداخت برای کاربران محلی؟ پاسخ به این پرسش در تجربه کاربری نهفته است. اظهارنظرهای ثبت‌شده کاربران نشان می‌دهد که برخی از آنها امکان کدنویسی و پرداخت را گره‌گشا دیده‌اند، درحالی‌که گروهی دیگر از خطاهای ثبت‌نام، کیفیت پاسخ‌ها و هزینه‌های متغیر تولید تصویر گلایه کرده‌اند. این بازخوردها اگرچه تعرفه رسمی یا بنچمارک مستقل محسوب نمی‌شوند، اما تفاوت ارزش ادعاشده با تجربه واقعی را نمایان می‌سازند.
در نهایت، ارزش اقتصادی سوکآیای نباید در لحظه رونمایی یا در تقابل ساده‌انگارانه میان هوش مصنوعی و خاموشی به قضاوت نشست. پلتفرمی که محل میزبانی مدل‌ها، میزان وابستگی آن به زیرساخت‌های پردازشی خارجی و شاخص‌های دسترس‌پذیری‌اش در زمان اختلال شبکه روشن نیست، هنوز در مرحله آزمون پایداری قرار دارد. اگرچه حتی مشخص هم نیست که تحت تحریم شدید اقتصادی، کوبا چگونه برای توسعه زیرساخت خود تجارت کرده و بازار داخل کشورش را چگونه تامین می‌کند. تا زمانی که داده‌های مستقلی از تعداد کاربران فعال، نرخ تمدید اشتراک و صورت‌حساب واقعی انرژی منتشر نشود، توسعه چنین ابزارهایی بیشتر نشانه تلاش برای حفظ حضور در عرصه فناوری است تا دستیابی به یک کسب‌وکار پایدار و مدل اقتصادی سودآور.
