گوشی‌ها از جیب دانش‌آموزان بیرون می‌آیند
دنیای اقتصاد: استفاده از فناوری‌های جدید در آموزش همواره یکی از مسائل سیستم‌های آموزشی بوده است. البته از زمان نفوذ و گسترش استفاده از شبکه‌های اجتماعی، گوشی‌های هوشمند در اختیار کودکان، این موضوع به یکی از دغدغه‌های جهانی در زمینه آموزش آنها تبدیل شده است. حالا در ایران، استفاده از گوشی هوشمند و تبلت با نظر معلم و تایید شورای مدرسه بلامانع است. این موضوع روز شنبه دوم آبان، توسط موسی‌رضا کفاش، معاون دبیرکل شورای عالی آموزش‌وپرورش، اعلام شده است.
او در این رابطه گفت: «استفاده از تلفن همراه در کلاس برای فعالیت‌های آموزشی مرتبط با درس، با موافقت معلم و شورای مدرسه امکان‌پذیر خواهد بود. تصمیم درباره همراه داشتن گوشی، محل نگهداری آن و زمان و مکان استفاده نیز به مدرسه سپرده می‌شود. استفاده غیرآموزشی، از جمله فعالیت در شبکه‌های اجتماعی و ضبط تصویر و صدا، مشمول این مجوز نیست.»
معاون دبیرکل شورای عالی آموزش‌وپرورش، با اشاره به زمینه حقوقی این مساله در نظام آموزشی کشور گفت: «در ماده ۱۲۰آیین‌نامه اجرایی مدارس، استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباطات، ابزارهای فناوری اطلاعات و فضای مجازی، بر اساس قوانین و مقررات جاری کشور و بخشنامه‌های وزارت آموزش‌وپرورش مجاز دانسته شده است.»
کفاش با تاکید بر نقش معلمان در ترویج رفتار سالم چنین افزود: «در تبصره دوم این ماده، استفاده نکردن از تلفن همراه در کلاس درس از سوی معلمان مورد تاکید قرار گرفته و و لازم است معلمان تلفن همراه خود را خاموش کرده یا در حالت سکوت قرار دهند.»
بررسی موضوع در ابعاد جهانی می‌تواند راهگشا باشد. وجود داده در برخی از سیستم‌های آموزشی می‌تواند کمک شایسته‌ای به درک نحوه استفاده دیگر کشورها از تکنولوژی در کلاس درس باشد. مثلا گزارش پایش جهانی آموزش یونسکو در سال ۲۰۲۳، دسترسی به تجهیزات و اینترنت را در کنار کیفیت محتوای درسی و توانایی معلم در استفاده از فناوری بررسی می‌کند. ابزار دیجیتال زمانی در فرآیند آموزش جای مشخصی پیدا می‌کند که با هدف درس و شیوه تدریس تناسب داشته باشد.
بر اساس همین گزارش، در سال ۲۰۲۳ حدود ۴۰درصد مدارس ابتدایی، ۵۰درصد مدارس متوسطه اول و ۶۵درصد مدارس متوسطه دوم جهان به اینترنت متصل بودند. در دوره همه‌گیری کرونا نیز دست‌کم ۵۰۰میلیون دانش‌آموز، معادل ۳۱درصد دانش‌آموزان جهان، از آموزش از راه دور محروم ماندند. ۷۲درصد این جمعیت به فقیرترین خانوارها تعلق داشتند.
این آمارها به وضعیت آموزش از راه دور در سطح جهان مربوط‌اند. با این حال، تجربه آن دوره نشان داد که دسترسی به ابزار ارتباطی می‌تواند بر امکان استفاده از آموزش دیجیتال اثر بگذارد. در کلاس درس نیز تلفن همراه تنها یکی از اجزای فرآیند آموزش است. محتوای مناسب و توانایی معلم در طراحی فعالیت درسی، تعیین می‌کند که گوشی چه کاربردی پیدا کند. در مقابل، پیام‌ها و برنامه‌های غیرمرتبط می‌توانند تمرکز دانش‌آموز را مختل کنند.
البته باید به این مورد توجه داشت که با افزایش جهانی استفاده از چت‌بات‌های هوشمند، باید نتایج آن را در جامعه آماری ایرانیان نیز رصد شود. ضعف داده می‌تواند یکی از موانع اصلی پژوهش به‌شمار آید.
همان‌طور که گفته شد، برای بررسی وضعیت فعلی مدارس ایران، به آمار تفکیک‌شده‌تری نیاز است. اطلاعات مربوط به دسترسی مدارس به اینترنت، تجهیزات آموزشی و وضعیت خانوارها در مناطق مختلف می‌تواند نشان دهد که دانش‌آموزان تا چه اندازه امکان استفاده از ابزارهای دیجیتال را دارند. بدون این داده‌ها، برآورد دامنه بهره‌مندی از سیاست جدید دشوار است. حالا با بررسی چند کشور تجربه مشابه آنان را از تنظیم مساله استفاده از گوشی هوشمند توسط دانش‌آموزان مورد بحث قرار می‌گیرد.
استفاده مشروط از ابزار دیجیتال در مدارس فنلاند
فنلاند از اول اوت ۲۰۲۵ استفاده از تلفن همراه و دیگر دستگاه‌های همراه را در ساعات درس محدود کرد. فنلاند یکی از پیشروترین کشورها در حوزه آموزش و پرورش است. بر اساس قانون جدید این کشور، دانش‌آموزان مدارس آموزش پایه فقط با اجازه معلم می‌توانند از این ابزارها برای یادگیری استفاده کنند. نیازهای مرتبط با سلامت نیز از این محدودیت مستثنی شده‌اند. وزارت آموزش فنلاند به مدارس توصیه کرده است استفاده از گوشی را در دیگر ساعات روز مدرسه هم محدود کنند، هرچند ممنوعیت قانونی به زمان درس مربوط است.
در برنامه درسی فنلاند، مهارت‌های دیجیتال و استفاده از ابزارهای فناوری همچنان جایگاه مهمی دارند. نهاد ملی آموزش این کشور در سال ۲۰۲۴ تاکید کرده بود که دانش‌آموزان باید فرصت تمرین کار با ابزارهای دیجیتال را در مدرسه داشته باشند؛ فرصتی که برای دانش‌آموزانی که در خانه به این ابزارها دسترسی ندارند، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. در قانون جدید، تصمیم درباره استفاده آموزشی از گوشی به اجازه معلم وابسته است.
بر اساس گزارش پایش آموزش و تربیت کمیسیون اروپا در سال ۲۰۲۵، امتیاز دانش‌آموزان پایه هشتم این کشور در مطالعه بین‌المللی سواد رایانه‌ای و اطلاعاتی از ۵۳۰.۷ در سال ۲۰۱۸به ۵۰۶.۷ در سال ۲۰۲۳ رسید. میانگین اتحادیه اروپا در سال ۲۰۲۳برابر با ۴۹۶.۸ امتیاز بود. در همان مطالعه، ۳۷درصد دانش‌آموزان فنلاند در گروه دارای مهارت پایین در سواد رایانه‌ای و اطلاعاتی قرار گرفتند.
ممنوعیت قانونی در کلاس‌های درس کره‌جنوبی
کره‌جنوبی از اول مارس ۲۰۲۶ استفاده دانش‌آموزان از تلفن همراه و دیگر دستگاه‌های هوشمند را در زمان کلاس، به‌طور پیش‌فرض ممنوع کرد. قانون مصوب این کشور برای مواردی مانند استفاده آموزشی با اجازه معلم، نیازهای دانش‌آموزان دارای معلولیت یا نیازمند آموزش ویژه و شرایط اضطراری استثناهایی در نظر گرفته است. پیش از تصویب قانون سراسری، بسیاری از مدارس کره‌جنوبی محدودیت‌های خود را برای استفاده از گوشی اجرا می‌کردند.
بر اساس گزارشی از رویترز در اوت ۲۰۲۵، داده‌های مرکز پژوهشی پیو نشان می‌داد که در بررسی انجام‌شده طی سال‌های ۲۰۲۲ و ۲۰۲۳، حدود ۹۹درصد جمعیت کره‌جنوبی از اینترنت استفاده می‌کردند و ۹۸درصد تلفن هوشمند داشتند. همچنین، طبق داده‌های وزارت آموزش کره‌جنوبی که رویترز نقل کرده است، ۳۷درصد دانش‌آموزان دوره متوسطه گفته بودند شبکه‌های اجتماعی بر زندگی روزمره‌شان اثر می‌گذارند و ۲۲درصد هنگام ناتوانی در دسترسی به حساب‌های خود احساس اضطراب می‌کردند.
سنگاپور؛ محدودیت مربوط به اسکرین تایم
سنگاپور نیز در سال ۲۰۲۵ قواعد استفاده از تلفن همراه را تشدید کرد. وزارت آموزش این کشور در ۳۰ نوامبر ۲۰۲۵ اعلام کرد که از ژانویه ۲۰۲۶، دانش‌آموزان دوره متوسطه نباید در تمام ساعات حضور در مدرسه، از جمله زمان استراحت، فعالیت‌های فوق‌برنامه و کلاس‌های تقویتی، از تلفن همراه یا ساعت هوشمند استفاده کنند. دستگاه‌ها باید در محل‌های تعیین‌شده، مانند کمدها، یا در کیف دانش‌آموزان نگهداری شوند؛ مدارس در موارد مشخص می‌توانند استثنا قائل شوند. پیش از این تغییر، استفاده از گوشی در زمان درس محدود بود و مدارس متناسب با شرایط و برنامه درسی خود قواعدی تعیین می‌کردند.
این تصمیم بخشی از برنامه گسترده‌تر سنگاپور برای مدیریت استفاده دانش‌آموزان از اسکرین‌تایم است. وزارت آموزش این کشور اعلام کرده است که استفاده از نمایشگر می‌تواند زمان خواب، فعالیت بدنی و تعامل اجتماعی دانش‌آموزان را کاهش دهد و با افت سلامت عمومی ارتباط داشته باشد. در کنار محدودیت تلفن همراه، سنگاپور زمان پیش‌فرض خاموش شدن دستگاه‌های شخصی یادگیری را نیز از ساعت ۱۱ شب به ۱۰:۳۰ شب تغییر داد. این دستگاه‌ها از تلفن همراه جدا هستند و برای فعالیت‌های آموزشی به کار می‌روند؛ نرم‌افزار مدیریت دستگاه، زمان استفاده از آنها را کنترل می‌کند.
تجربه سنگاپور از این جهت قابل‌توجه است که محدودیت گوشی شخصی را با حذف ابزارهای دیجیتال از آموزش یکی نمی‌گیرد. در سیاست اعلام‌شده، تلفن همراه و ساعت هوشمند در ساعات مدرسه محدود می‌شوند، درحالی‌که دستگاه‌های شخصی یادگیری همچنان تحت قواعد مدیریت‌شده در اختیار دانش‌آموزان قرار دارند. به این ترتیب، ابزار آموزشی با وسیله‌ای که دانش‌آموز برای ارتباطات و شبکه‌های اجتماعی به کار می‌برد، از نظر کارکرد و شیوه استفاده تفکیک می‌شود.
آموزش دیجیتال در مقیاس شش‌میلیون دانش‌آموز در عربستان
تجربه عربستان سعودی از زاویه دیگری به موضوع نگاه می‌کند. در دوره همه‌گیری کرونا، این کشور سامانه آموزشی «مدرستی» (معادل شاد در ایران) را برای پشتیبانی از آموزش از راه دور گسترش داد. طبق گزارش بانک جهانی در فوریه ۲۰۲۲، حدود شش‌میلیون دانش‌آموز عربستانی در این تجربه شرکت کردند و ۹۸ درصد دانش‌آموزان دست‌کم یک بار وارد سامانه مدرستی شدند. در هر هفته آموزشی نیز به‌طور متوسط بیش از ۸۰ درصد دانش‌آموزان وارد این سامانه می‌شدند.
این سامانه ابزارهایی برای برگزاری کلاس مجازی، برنامه‌ریزی تدریس، دسترسی به کتاب‌ها، بازی‌های آموزشی، آزمایشگاه‌های مجازی و آزمون‌ها داشت. دولت عربستان این سامانه را در سال ۲۰۲۰ توسعه داد تا پس از تعطیلی مدارس، امکان ادامه ارتباط میان معلم و دانش‌آموز حفظ شود. گزارش بانک جهانی می‌گوید گسترش ظرفیت سامانه تا تابستان همان سال به آن امکان داد بیش از هفت‌میلیون کاربر را پشتیبانی کند.
نظرسنجی‌های همان تجربه نیز تصویری از نقاط قوت و دشواری‌های آموزش دیجیتال ارائه کردند. در سال تحصیلی ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۱، حدود ۹۳درصد والدین از تجربه آموزش دیجیتال رضایت داشتند. بیش از دوسوم معلمان نیز معتقد بودند که دستاوردهای تحصیلی و مهارت‌های دانش‌آموزان افزایش یافته است. با این حال، ۵۹درصد معلمان اتصال ضعیف اینترنت را یکی از مشکلات اصلی دانسته بودند و ۶۷درصد گفته بودند که مشارکت دادن دانش‌آموزان در طول درس دشوار است. حدود نیمی از دانش‌آموزان نیز احساس می‌کردند که در کلاس حضوری بیشتر یاد می‌گرفتند.
تجربه این چهار کشور چهار مسیر متفاوت را پیش روی نظام آموزشی قرار می‌دهد. فنلاند و کره‌جنوبی استفاده از تلفن همراه را در زمان درس محدود کرده‌اند و برای کاربرد آموزشی استثنا قائل شده‌اند. سنگاپور میان گوشی شخصی و دستگاه مدیریت‌شده آموزشی تفاوت گذاشته است. عربستان نیز با توسعه سامانه مدرستی، امکان دسترسی میلیون‌ها دانش‌آموز به آموزش از راه دور را فراهم کرد، هرچند مشکلات اتصال اینترنت و مشارکت دانش‌آموزان همچنان باقی ماند. این تجربه‌ها نشان می‌دهند که مقررات استفاده از گوشی، تنها بخشی از تصمیم آموزشی است؛ نتیجه آن به شیوه اجرا و امکانات موجود نیز وابسته است.
