ارزش ۳۱ میلیارد دلاری تجارت الکترونیک
دنیای اقتصاد : ارزش معاملات تجارت الکترونیک ایران در سال۱۴۰۴ به بیش از ۸۲۰۰همت رسیده و گزارش‌ها افزایشی ۴۹درصدی نسبت به سال پیش از آن را روایت می‌کنند. در همین دوره، تعداد تراکنش‌ها ۱۲درصد رشد کرد.
حامد اناری: اگر ویترین یک فروشگاه شلوغ‌تر شود، آیا می‌توان گفت فروش آن هم به همان نسبت افزایش یافته است؟ این پرسش در مقیاس تجارت الکترونیک ایران، با ارقامی بزرگ‌تر مطرح می‌شود. ارزش معاملات این بازار در سال ۱۴۰۴ به ۸۲۰۴هزار میلیارد تومان (با دلار ۲۶۴هزار تومان در حدود۳۱.۱میلیارد دلار) رسیده است و گزارش‌ها افزایشی ۴۹درصدی نسبت به سال قبل را روایت می‌کنند. در همین دوره، تعداد تراکنش‌ها ۱۲درصد رشد کرده و شمار اینمادهای فعال نیز به بیش از ۴۰۲هزار رسیده است. این ارقام در سالی ثبت شده‌اند که تورم اعلام‌شده ۴۸.۳درصد بوده است. بنابراین رشد ارزش معاملات، همزمان با افزایش حجم خریدها و گسترش بسترهای آنلاین، تصویری از بازار ترسیم می‌کند که تعارضاتی دارد. در سالی که اینترنت در مقاطعی قطع شد و همچنان از شرایط جنگی خارج نشدیم چگونه می‌توان این اطلاعات را کنار یکدیگر قرار داد.
رشد معاملات و مساله کیفیت فروش آنلاین
ارزش معاملات تجارت الکترونیک ایران در سال ۱۴۰۴ به ۸۲۰۴هزار میلیارد تومان رسید و افزایشی ۴۹درصدی را نسبت به سال قبل تجربه کرد. تعداد تراکنش‌ها نیز به ۵.۳میلیارد رسید و بنا بر جمع‌بندی گزارش، ۱۲درصد افزایش یافت. در همین دوره، میانگین مبلغ هر خرید با رشد ۳۳درصدی به یک‌میلیون و ۵۵۰هزار تومان رسید و شمار اینمادهای فعال از ۴۰۲هزار واحد گذشت. تصویر کلان آنکتاد (Unctad) از تجارت الکترونیک جهان، زمینه‌ای برای طرح همین پرسش فراهم می‌کند. این نهاد ارزش فروش تجارت الکترونیک بنگاه‌ها را در ۴۶ اقتصاد بررسی‌شده در سال ۲۰۲۴ نزدیک به ۲۸تریلیون دلار برآورد کرده است. البته این آمار را نمی‌توان به‌طور مستقیم با رشد ۴۹درصدی ایران مقایسه کرد. تفاوت دوره زمانی، سطح قیمت‌ها و دامنه پوشش آماری، چنین مقایسه‌ای را گمراه‌کننده می‌کند. پرسش اصلی باقی می‌ماند. اینکه چه بخشی از رشد بازار به افزایش ارزش خریدهای موجود مربوط است و چه بخشی از گسترش فعالیت آنلاین و افزایش تعداد معاملات ناشی می‌شود؟
شبکه‌های اجتماعی، ویترین یا محل معامله؟
در سمت عرضه، شبکه‌های اجتماعی و پیام‌رسان‌ها جایگاه پررنگی دارند. بر اساس گزارش «تجارت الکترونیک ایران در سال ۱۴۰۴» مرکز توسعه تجارت الکترونیک، ۷۷.۱درصد کسب‌وکارهای بررسی‌شده از شبکه‌های اجتماعی و ۶۲.۶درصد از پیام‌رسان‌ها برای عرضه کالا یا خدمات استفاده می‌کنند. در مقابل، سهم استفاده از اپلیکیشن اختصاصی در این جدول ۵.۳درصد است. همچنین تنها ۱۷درصد کسب‌وکارها وب‌سایت را به‌تنهایی به کار می‌گیرند. اینکه کسب‌وکارهای آنلاین فروش خود را از چند کانال مختلف دنبال می‌کنند را می‌توان به‌صورت جداگانه مورد بحث و بررسی قرار داد. یافته‌های DHL در سال ۲۰۲۶ نیز اهمیت این تمایز را نشان می‌دهد. نزدیک به دوسوم کسب‌وکارهای بررسی‌شده یکراست از شبکه‌های اجتماعی فروش دارند و ۴۵درصد خریداران مورد مطالعه از این شبکه‌ها برای خرید استفاده می‌کنند. اما این ارقام، به دلیل تفاوت در تعریف شاخص‌ها و جامعه آماری، مبنای رتبه‌بندی ایران و دیگر کشورها نیستند. حالا باید پرسید حضور در شبکه اجتماعی تا چه اندازه به معامله‌ای قابل پیگیری و قابل اعتماد تبدیل می‌شود؟
این پرسش با پایان یافتن مرحله معرفی کالا پاسخ نمی‌گیرد. در پژوهش DHL، ۶۲درصد مصرف‌کنندگان گفته‌اند اگر روش پرداخت مورد ترجیحشان در دسترس نباشد، ممکن است خرید را رها کنند. همچنین حدود هفت نفر از هر ده خریدار، اعتماد به ارسال و مرجوعی را شرط خرید از فروشگاه آنلاین می‌دانند. در این چارچوب، تجربه خرید فقط به یافتن کالا محدود نیست؛ پرداخت، پشتیبانی و امکان پیگیری سفارش نیز در مسیر تکمیل معامله نقش دارند. داده‌های ایران درباره تماس پیش از خرید و نیاز به پشتیبانی پس از خرید، این موضوع را به تجربه کسب‌وکارهای داخلی پیوند می‌دهد، هرچند به‌تنهایی میزان اثر هر عامل بر فروش را مشخص نمی‌کند. این یافته‌ها در مورد رفتار نسل زد هنگام خرید می‌تواند مفید واقع شود.
براساس اطلاعات به‌دست آمده از پرسش‌نامه، ۴۵.۴درصد افراد نسل زد قبل از خرید به‌صورت تلفنی با فروشنده ارتباط برقرار می‌کنند. تنوع کالا و خدمات هم با سهم ۴۴.۹درصدی شناخته‌شده‌ترین الگوی رفتاری این گروه از خریداران به‌شمار می‌رود. ۳۳.۷درصد هم در پرسش‌نامه به گزینه نیاز به پشتیبانی پس از خرید اشاره کرده‌اند. این الگوها نشان می‌دهند که بخشی از خریداران پیش از تصمیم نهایی، به اطمینان بیشتری نیاز دارند و پس از خرید نیز انتظار همراهی دارند. فروش اقساطی با همکاری تسهیلات‌یار نیز در همین زنجیره قرار می‌گیرد: ۷۹.۳درصد کسب‌وکارهای بررسی‌شده گفته‌اند کمتر از ۲۰درصد فروششان از این مسیر انجام می‌شود. این گزارش نشان می‌دهد که کسب‌وکارهایی که بیش از ۷۰درصد فروششان به‌صورت اقساطی است، سهمی کمتر از ۶درصد دارند.
چالش‌های اصلی کسب‌وکارهای الکترونیک
گزارش در بخش دیگری، چالش‌های اصلی اعلام‌شده از سوی فعالان تجارت الکترونیک را در سال ۱۴۰۴ مورد بررسی قرار می‌دهد. بازار و فروش با ۲۷درصد، تامین مالی با ۲۵.۵درصد و مشکلات زیرساختی با ۲۱.۶درصد، در مجموع ۷۴.۱درصد پاسخ‌ها را تشکیل می‌دهند. این سه چالش اصلی که البته بیش از آن‌که سه مانع جداگانه باشند، به هم پیوسته‌اند. دسترسی به مشتری، توان مالی برای توسعه عملیات و کیفیت زیرساخت، همگی بر ظرفیت بنگاه برای تبدیل حضور آنلاین به فروش مستمر اثر می‌گذارند. گزارش OECD درباره دیجیتالی‌شدن بنگاه‌های کوچک و متوسط در ده کشور، چارچوبی عددی برای خواندن این محدودیت‌ها فراهم می‌کند. در این پژوهش، تنها نیمی از بنگاه‌ها در سطح «شایسته» یا بالاتر از شاخص بلوغ دیجیتال قرار گرفته‌اند؛ ۱۶درصد در مرحله پذیرش پایه مانده‌اند و فقط ۸درصد به یکپارچه‌سازی تحول‌آفرین رسیده‌اند. هزینه‌های نگهداری با ۴۰درصد، کمبود زمان برای آموزش با ۳۹درصد و هزینه سخت‌افزار با ۳۲درصد، سه مانع اصلی اعلام‌شده‌اند. این ارقام نشان می‌دهد که پذیرش ابزار دیجیتال به‌تنهایی کافی نیست و بنگاه باید بتواند تکنولوژی را به گسترش بازار یا افزایش بهره‌وری عملیات تبدیل کند. منابع مالی محدود، کمبود مهارت و دسترسی ناکافی به زیرساخت قابل‌اتکا، این تبدیل را دشوار می‌کنند. در این نگاه، گستردگی حضور کسب‌وکارهای ایرانی در وب‌سایت‌ها و شبکه‌های اجتماعی را می‌توان در کنار توان مالی و عملیاتی آنها سنجید.
آسیب به تجارت الکترونیک در سه برهه بحرانی
گزارش در بخشی نشان می‌دهد رشد ۴۹درصدی ارزش معاملات در سال ۱۴۰۴ نسبت به سال ۱۴۰۳، با وجود تورم ۴۸.۳درصدی، به‌معنای این است که ارزش معاملات هم‌پای تورم رشد کرده است. البته در ادامه به نکته‌ای اشاره می‌کند که جالب توجه است. پرداخت به این میانگین، آسیب سه برهه زمانی را پنهان می‌کند. در خرداد و تیر، همزمان با جنگ تحمیلی ۱۲روزه، رشد تعداد تراکنش‌ها به ترتیب، ۷درصد و ۴درصد سقوط کرد که کمترین رشد مثبت سال است. سوی دیگر، در دی‌ماه، رشد تعداد تراکنش‌ها تنها ۱۰درصد و رشد ارزش حدود ۴۷درصد (کمترین رشد ارزش در نیمه دوم سال) ثبت شد. در اسفندماه نیز هردو شاخص منفی شدند. تعداد منفی ۶درصد و ارزش منفی ۸درصد. نکته جالب دیگر آنجا رقم می‌خورد که اگر این سه برهه را از محاسبه خود خارج کنیم، رشد ارزش به‌طور میانگین بالای ۶۰درصد و رشد تعداد بالای ۱۵درصد بوده است که به‌مراتب فراتر از تورم گزارش شده است.
ارزش معاملات تجارت الکترونیک ایران در سال ۱۴۰۴ رشد قابل‌توجهی ثبت کرده و شمار واحدهای دارای اینماد نیز افزایش یافته است. همزمان، بخش بزرگی از کسب‌وکارها در شبکه‌های اجتماعی و پیام‌رسان‌ها فعال‌اند و تجربه خرید مشتریان نشان از نیاز به اطمینان و پشتیبانی دارد. چالش‌های بازار، تامین مالی و زیرساخت در کنار نوسان‌های ماهانه، روایت از رشد را با چالش‌های آن همراه می‌سازد. حالا بهتر نیست که دوباره همان سوال اول را از خود پرسید. اینکه آیا بزرگ‌ترشدن ویترین آنلاین با تقویت امکان فروش مستمر نیز همراه شده است؟ پاسخ قطعی از داده‌های موجود بیرون نمی‌آید. آنچه روشن می‌شود، ضرورت تفکیک میان حضور، معامله و استمرار است. رشد ثبت‌شده، نقطه شروع بررسی کیفیت این مسیر است؛ نه پایان آن.
