بازخوانی انتقادی حافظ، شاملو و شریعتی
دنیای اقتصاد: چاپ سوم کتاب «ایدئولوژی و ادبیات» با عنوان فرعی بررسی تطبیقی اندیشههای حافظ، مولوی، خیام، شاملو و فروغ نوشته محمدهاشم اکبریانی منتشر شد. این کتاب تلاشی برای بررسی نسبت میان ادبیات، اندیشه و قدرت است؛ کتابی که میکوشد از زاویهای متفاوت به آثار برخی از مهمترین شاعران فارسیزبان نگاه کند و نشان دهد مفاهیمی مانند آزادی، رهایی، عدالت و مبارزه با استبداد، لزوما به معنای برخورداری از اندیشهای آزادیخواهانه نیستند.
اکبریانی در این کتاب با رویکردی مبتنی بر جامعهشناسی ادبیات، اندیشههای حافظ، مولوی، خیام، احمد شاملو و فروغ فرخزاد را بررسی و مقایسه میکند. محور اصلی بحث او تقابل دو جریان فکری است: تمرکزگرایی و تکثرگرایی. نویسنده معتقد است بخشی از اندیشههایی که در ظاهر در برابر استبداد قرار میگیرند و از آرمانشهر، انسان متعالی و آزادی سخن میگویند، خود میتوانند حامل تفکری اقتدارگرا و مبتنی بر تمرکز قدرت باشند.
یکی از نکات بحثبرانگیز کتاب، قرار دادن حافظ و مولوی در یک سوی این تقابل و خیام، شاملو و فروغ در سوی دیگر آن است؛ تقسیمبندیای که خواننده را به بازخوانی نسبت میان جهانبینی شاعران و مفاهیم سیاسی و اجتماعی در آثارشان دعوت میکند.
کتاب در شش مقاله و شانزده فصل تنظیم شده و دامنه بحث آن از شعر و اندیشه شاعران فراتر میرود؛ چنانکه نویسنده در فصلی به اندیشههای علی شریعتی و نسبت ایدئولوژی با تمرکز قدرت نیز میپردازد.
فصل آخر کتاب به بررسی انتقادی اندیشه شریعتی میپردازد که این روزها بسیار مورد بحث است. نکته جالب این است که اکبریانی یکی از اولین کسانی است که به این ماجرا ورود کرده و مطلبی را در سال ۱۳۷۱ منتشر کرده و بعدها نسخه ویرایش شده آن را در کتابش آورده است.
او درباره این مقاله که با عنوان «حکومتگذار یا حکومت ماندگار استبدادی» در کتاب منتشر شده گفته است: «این مقاله ۳۴سال قبل نوشته شده است و طبیعتا ادبیات خاص خود را هم دارد. اما چرا این مقاله که ارتباطی با شعر و ادبیات ندارد و مربوط به اندیشههای شریعتی است، در این کتاب آمده است؟ همانگونه که در نوشتههای پیشین در همین کتاب ذکر شد، اندیشه عرفانی به شکلهای گوناگون میتواند در عصر جدید و میان اندیشههای مدرن بازتولید شود. گفتیم که ایدئولوژی بهنوعی بازتولید همان اندیشهی عرفانی است. محور عرفان و ایدئولوژی، همان تمرکز قدرت است، فرقی هم نمیکند این ایدئولوژی خود را در ادبیات نشان دهد یا در بحثهای جامعهشناسی.آوردن مقالهی حاضر در این کتاب، با این هدف انجام میگیرد که نشان دهیم ایدئولوژی، در هر حوزه و عرصهای، ماهیتی یکسان دارد و اینکه این ایدئولوژی چپ یا راست، مذهبی یا غیرمذهبی و... باشد و یا از نگاه شاملـو یا شریعتی بیان شود، تاثیری در ماهیت آن بر جای نمیگذارد.»
«ایدئولوژی و ادبیات» کتابی است که بیش از آنکه بخواهد صرفا به نقد شعر یا معرفی اندیشه شاعران بپردازد، پرسشی اساسی را پیش روی مخاطب میگذارد: آیا هر اندیشهای که از آزادی و رهایی سخن میگوید، الزاما آزادیخواه است؟ پرسشی که میتواند زمینهای برای بازخوانی انتقادی بخشی از میراث فکری و ادبی معاصر ایران باشد.
این کتاب اولین بار در سال ۱۳۹۶ منتشر شده و اکنون چاپ جدید آن با تیراژ ۲۲۰ نسخه و قیمت ۸۸۰هزار تومان توسط انتشارات مروارید چاپ شده است.


