واقعیت پنهان فروش ۱۲۰۰میلیاردی سینما
دنیای اقتصاد : فروش سینمای ایران در سال ۱۴۰۵ به ۱۲۰۰میلیارد تومان رسید. شاید در درجه نخست این فروش می‌تواند نشانه‌ای از رونق دوباره سالن‌های سینما باشد اما پشت این عدد بزرگ واقعیتی پیچیده پنهان است. افزایش قیمت بلیت، تمرکز فروش در تعداد محدودی از فیلم‌ها و تداوم برتری کمدی‌ها، پرسش‌هایی جدی درباره وضعیت اقتصادی سینما و تنوع سلیقه مخاطبان ایجاد می‌کند. در این میان، صدرنشینی «خانوم‌والده» نشان می‌دهد که کمدی همچنان یکی از مطمئن‌ترین راه‌های جذب تماشاگر در سینمای ایران است.
بر اساس تازه‌ترین آمار منتشرشده از گیشه سینمای ایران، مجموع فروش فیلم‌ها به بیش از هزار و ۲۲۳میلیارد تومان رسیده و تعداد تماشاگران نیز حدود ۹میلیون و ۵۰۰هزار نفر اعلام شده است. این آمار در حالی ثبت شده که سینمای ایران سال ۱۴۰۵را با شرایط دشواری آغاز کرد و پیامدهای جنگ، نگرانی‌های اجتماعی و وضعیت اقتصادی بر فعالیت سالن‌ها و تصمیم مخاطبان برای سینما رفتن تاثیر گذاشت. حالا عبور از مرز ۱۲۰۰میلیارد تومان فروش را باید با بررسی دو شاخص تعداد مخاطبان و میزان درآمد حاصل از فروش بلیت بررسی کرد. افزایش فروش ریالی به معنای افزایش متناسب تعداد تماشاگران نیست. قیمت بلیت سینما در سال‌های اخیر افزایش چشم‌گیری داشته و همین موضوع در بزرگ‌تر شدن رقم فروش نقش مهمی ایفا کرده است.
مقایسه فروش مهرماه ۱۴۰۵ با مهرماه سال گذشته نشان می‌دهد درآمد سینماها حدود ۷۷درصد افزایش یافته، درحالی‌که تعداد تماشاگران تنها حدود ۳.۸درصد بیشتر شده است. در مهر امسال ۲میلیون و ۵۶۶هزار نفر به سینما رفتند و مجموع فروش به ۳۴۰میلیارد تومان رسید؛ در مهر سال گذشته این رقم حدود ۱۹۲میلیارد تومان و تعداد مخاطبان حدود ۲میلیون و ۴۷۴هزار نفر بود. این فاصله میان رشد درآمد و رشد مخاطب، نشان می‌دهد که برای ارزیابی وضعیت سینما نباید صرفا به ارقام میلیاردی گیشه تکیه کرد چون شاید سینما از نظر درآمد ریالی رکورد بزند، اما همچنان برای بازگرداندن بخش بزرگی از مخاطبان ازدست‌رفته خود با مشکل مواجه باشد.
خانوم‌والده؛ برنده گیشه
در میان فیلم‌های اکران‌شده، «خانوم‌والده» به کارگردانی سهیل موفق و با بازی رضا عطاران و عباس جمشیدی‌فر، موفق‌ترین عملکرد را داشته است. این کمدی که از ۲۵ شهریور روی پرده رفته، تا ۲۲آبان با جذب حدود ۲میلیون و ۳۷۹هزار تماشاگر، به فروشی بیش از ۳۲۰میلیارد و ۷۵۹میلیون تومان دست یافته است.
این فیلم با اختلاف قابل‌توجهی نسبت به رقیبان در صدر جدول فروش قرار دارد. پس از آن، «زنده‌شور» ساخته کاظم دانشی با حدود ۲۰۰میلیارد و ۱۸۶میلیون تومان فروش و یک‌میلیون و ۴۴۴ هزار تماشاگر در جایگاه دوم قرار گرفته است. «استخر» ساخته سروش صحت نیز با فروش حدود ۱۷۶میلیارد و ۴۸۲میلیون تومان و بیش از یک‌میلیون و ۳۰۰ هزار مخاطب، رتبه سوم را به خود اختصاص داده است.
نکته قابل‌توجه این است که «خانوم‌والده» به‌تنهایی سهم بزرگی از بازار را به خود اختصاص داده است. اختلاف فروش این فیلم با «زنده‌شور» بیش از ۱۲۰میلیارد تومان است؛ فاصله‌ای که نشان می‌دهد موفقیت در گیشه همچنان تا اندازه زیادی به توانایی یک فیلم در تبدیل شدن به انتخاب اصلی مخاطبان وابسته است.
البته صدرنشینی «خانوم‌والده» به معنای برتری کمدی‌ها در تمام جایگاه‌های جدول نیست. حضور «زنده‌شور» در رتبه دوم و «استخر» در رتبه سوم نشان می‌دهد فیلم‌های غیرکمدی و کمدی‌های متفاوت نیز می‌توانند مخاطب قابل‌توجهی پیدا کنند. با این حال، کمدی‌ها همچنان از مزیت مهمی برخوردارند: امکان جذب طیف گسترده‌تری از مخاطبان و تبدیل سینما رفتن به یک تفریح جمعی.
چرا کمدی‌ها همچنان برنده‌اند؟
پیشتازی کمدی‌ها در گیشه را نمی‌توان صرفا به کیفیت یا جذابیت داستانی این آثار نسبت داد. سینما در شرایط اقتصادی و اجتماعی دشوار، برای بسیاری از خانواده‌ها به یک انتخاب تفریحی نیازمند محاسبه هزینه تبدیل شده است. در چنین وضعیتی، تماشای یک فیلم کمدی که بتواند برای ساعاتی فضای متفاوتی ایجاد کند، انتخابی قابل پیش‌بینی است.
از سوی دیگر، نام بازیگران شناخته‌شده، تبلیغات گسترده و سابقه موفقیت سازندگان در گیشه، در تصمیم مخاطب برای خرید بلیت نقش دارند. حضور رضا عطاران در «خانوم‌والده» را نیز باید در همین چارچوب نگاه کرد. او از بازیگرانی است که نامش همچنان می‌تواند برای یک فیلم سینمایی ظرفیت جذب مخاطب ایجاد کند. با این حال، موفقیت اقتصادی کمدی‌ها پرسش دیگری را نیز مطرح می‌کند اینکه آیا سینمای ایران به تدریج به بازاری تبدیل می‌شود که در آن تهیه‌کنندگان بیش از هر چیز به دنبال تولید آثار کم‌ریسک و تضمین‌شده هستند؟ اگر پاسخ مثبت باشد، نتیجه آن می‌تواند محدود شدن فرصت تولید و نمایش فیلم‌هایی باشد که به سراغ موضوعات اجتماعی، تجربه‌های فرمی و روایت‌های متفاوت می‌روند.
رقابت تازه در گیشه
ورود فیلم‌های جدید نیز تا اندازه‌ای ترکیب جدول فروش را تغییر داده است. «بورسیه» به کارگردانی برزو نیک‌نژاد که از ششم آبان اکران شده، با بازی جواد عزتی و امیر جعفری، خیلی زود به یکی از رقبای جدی فیلم‌های صدرنشین تبدیل شد. این فیلم تا ۲۲ آبان بیش از ۸۵میلیارد تومان فروش داشته و در هفته سوم آبان نیز با فروش حدود ۲۸میلیارد تومان، صدرنشین فروش هفتگی شده است. در همین بازه، «خانوم‌والده» حدود ۱۲میلیارد و ۳۲۰میلیون تومان فروخته است.در کنار این آثار، فیلم‌هایی مانند «اسکورت» ساخته یوسف حاتمی‌کیا، انیمیشن «سفینه نجات» ساخته‌هادی محمدیان و «بی‌دار» ساخته حسین دوماری نیز در جدول فروش حضور دارند. با این حال، فاصله فروش این آثار با سه فیلم نخست نشان می‌دهد که توزیع مخاطب در سینمای ایران چندان متوازن نیست.
سالن‌های نیمه‌پر
یکی از تناقض‌های مهم گیشه امسال را باید در نسبت میان تعداد سانس‌ها و مخاطبان جست‌وجو کرد. در مهرماه، با وجود ثبت فروش ۳۴۰میلیارد تومانی، حدود ۸۰هزار و ۶۲۳ سانس نمایش برگزار شد. میانگین مخاطب هر سانس حدود ۳۲ نفر بود؛ رقمی که نشان می‌دهد بخش قابل‌توجهی از ظرفیت سالن‌ها همچنان خالی مانده است. این وضعیت در کنار افزایش هزینه‌های تولید، نگهداری سالن‌ها، دستمزد نیروی انسانی و قیمت بلیت، تصویر پیچیده‌ای از اقتصاد سینما ارائه می‌دهد. از یک طرف، فروش برخی فیلم‌ها به ارقام قابل‌توجهی رسیده و از طرف دیگر، بسیاری از آثار امکان رقابت با فیلم‌های پرفروش را پیدا نمی‌کنند.
مساله دیگر، سهم جغرافیایی بازار سینماست. در مهرماه امسال، تهران با حدود ۹۲۸هزار تماشاگر، ۳۶.۲درصد مخاطبان سینما را در اختیار داشت، اما سهمش از درآمد کل به ۴۱.۵درصد می‌رسید. این اختلاف نشان می‌دهد که بازار سینما از نظر درآمدی همچنان تمرکز قابل‌توجهی در تهران دارد.
تحقق رونق واقعی
رونق واقعی در سینما زمانی اتفاق می‌افتد که افزایش فروش با رشد پایدار تعداد مخاطبان، پر شدن ظرفیت سالن‌ها، تنوع ژانرها و امکان رقابت عادلانه میان فیلم‌ها همراه باشد. صدرنشینی «خانوم‌والده» نیز بیش از آنکه فقط موفقیت یک فیلم کمدی باشد، نشانه‌ای از سلیقه غالب بازار و شرایط اقتصادی و اجتماعی تماشاگران است. سینمای ایران همچنان به کمدی برای تامین بخش مهمی از درآمد خود وابسته است؛ درحالی‌که برای رسیدن به بازاری سالم‌تر، به فیلم‌های متنوع‌تر و مخاطبانی با انتخاب‌های گسترده‌تر نیاز دارد. به این ترتیب، پرسش اصلی درباره گیشه ۱۲۰۰میلیاردی این نیست که سینمای ایران چقدر فروخته، بلکه این است که چه تعداد از مردم هنوز سینما را بخشی از زندگی فرهنگی و تفریحی خود می‌دانند و آیا این بازار توانسته است برای سلیقه‌های مختلف جایی باز کند یا نه.
