موقعیت شکننده بازار موسیقی
دنیای اقتصاد : اگر تا چند سال پیش‌خرید بلیت کنسرت یکی از تفریحات معمول بخشی از خانواده‌های ایرانی به حساب می‌آمد، حالا همین تجربه ساده برای خیلی‌ها به رویا تبدیل شده است. نشانه‌های بحران را می‌توان در دو تصویر متضاد دید؛ از یک سو کنسرت همایون شجریان در شیراز با امکان خرید اعتباری و قسطی بلیت برگزار می‌شود و از سوی دیگر نوازندگانی که سال‌ها با موسیقی زندگی کرده‌اند، برای تامین هزینه‌های روزمره ناچار به فروش سازهایشان شده‌اند.
این خبرها شاید گویاترین روایت از وضعیت امروز بازار موسیقی ایران باشد که نه فقط با کاهش تقاضا بلکه با بحران تولید، توزیع، سرمایه‌گذاری و معیشت فعالان خود مواجه شده است. خرید اعتباری بلیت کنسرت همایون شجریان در شیراز در هفته‌های اخیر واکنش‌های بسیاری را به وجود آورد. بلیت‌های این کنسرت که از ۱۵ مهرماه برگزار شد با قیمت یک‌میلیون و ۳۰۰ هزار تا دو‌میلیون و ۲۰۰ هزار تومان در دسترس مخاطبان قرار گرفت و فراهم شدن امکان خرید اعتباری آن به سوژه‌ای داغ بدل شد و توجه‌ها را به کاهش قدرت خرید مخاطبان موسیقی جلب کرد. در این میان مساله فقط قیمت بلیت نیست. افزایش هزینه اجاره سالن، دستمزد عوامل اجرایی، حمل‌ونقل، تبلیغات و تجهیزات، برگزارکنندگان را نیز در موقعیتی دشوار قرار داده است. محمدحسین توتونچیان، تهیه‌کننده موسیقی پیش‌تر از افزایش ۴۵درصدی دستمزد نیروها نسبت به سال قبل خبر داده و گفته است که در برخی موارد هزینه‌های برگزاری کنسرت تا ۱۰۰درصد افزایش یافته است. در چنین شرایطی، برگزارکننده با یک معادله دشوار روبه‌روست و یا باید قیمت بلیت را افزایش بدهد که در نتیجه خیلی‌ها توان خرید را از دست می‌دهند یا باید قیمت را ثابت نگه دارد که در نتیجه با زیان مالی روبه‌رو خواهد شد. بحران‌های اجتماعی و جنگ ضربه بزرگی به بازار موسیقی وارد کرده‌اند. آخرین آماری که در این زمینه در دسترس است مربوط به خرداد ماه گذشته است که اعلام شده صنعت موسیقی با حدود ۶۰۵میلیارد تومان خسارت مواجه شده است. در این برآورد، فاصله زمانی ۱۹ فروردین تا ۲۴ خرداد مورد بررسی قرار گرفته و از لغو حدود ۲۵۲ اجرای موسیقی و محروم شدن نزدیک به ۳۷۸هزار مخاطب از حضور در این برنامه‌ها سخن به میان آمده است. میانگین قیمت بلیت در این بررسی نیز یک‌میلیون و ۶۰۰ هزار تومان اعلام شده است. البته این ارقام برآورد خسارت‌اند و نباید آنها را با صورت‌حساب حسابرسی‌شده کل صنعت موسیقی یکسان دانست. این آخرین آمار رسمی منتشر شده است و طبیعی است که در این ماه‌ها خسارت ارزیابی شده در خرداد افزایش پیدا کرده باشد.
آیا بازار موسیقی در حال بازگشت است؟
در چنین وضعیتی برخی آمارها از بازگشت تدریجی فعالیت‌های موسیقی خبرمی‌دهند. بر اساس گزارشی که از سوی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی منتشر شده، تا پایان مهرماه ۱۴۰۵، مجموعا ۷۰۸ اجرای زنده در ۲۶ استان کشور به ثبت رسیده است. از این تعداد، ۲۰۹ اجرا در تهران و ۴۹۹ اجرا در سایر استان‌ها برگزار شده است. این آمار نشان می‌دهد که فعالیت صحنه‌ای موسیقی تا حدودی دوباره آغاز شده و اجراها به شهرهای مختلف گسترش یافته‌اند.
با این حال افزایش تعداد اجراها الزاما به معنای بهبود وضعیت اقتصادی بازار نیست. باید میان تعداد کنسرت‌ها و میزان سودآوری آنها تفاوت قائل شد. ممکن است تعداد اجراها افزایش پیدا کند، اما هزینه‌های سنگین تولید، قیمت بالای بلیت و کاهش قدرت خرید مخاطب همچنان برگزارکنندگان را با زیان مواجه کند. از سوی دیگر، یک ناشر موسیقی در گفت‌وگو با ایسنا در تیرماه امسال به نکته دیگری اشاره کرده است: درحالی‌که کنسرت خوانندگان ایرانی در خارج از کشور با استقبال قابل‌توجهی مواجه می‌شود، سالن‌های داخلی با کاهش استقبال روبه‌رو هستند. این مقایسه، پرسش مهمی را مطرح می‌کند: آیا مشکل مخاطب ایرانی بی‌علاقگی به موسیقی است یا ناتوانی اقتصادی در پرداخت هزینه‌های آن؟
فروشگاه ها و آموزشگاههای خاموش
بحران بازار موسیقی فقط به سالن‌های کنسرت و استودیوهای ضبط محدود نمی‌شود؛ فروشگاه‌های ساز نیز در ماه‌های اخیر با کاهش قدرت خرید مشتریان و دشواری تامین کالا دست‌وپنجه نرم می‌کنند. در این بازار، افزایش قیمت‌ها از یک سو و عقب‌نشینی خریداران از سوی دیگر، فروشندگان را در موقعیتی دشوار قرار داده است. متقاضیان خرید ساز در این ایام با رشد سرسام‌آور قیمت‌ها مواجه شده‌اند و ناگزیر اولیت‌های خود را تغییر داده‌اند. شواهد نشان می‌دهد برخی مغازه‌های ساز فروشی تغییر شغل داده‌اند. حتی در آموزشگاه‌ها هم بحران جدی وجود دارد و هنرجویان نسبت به سال‌های گذشته کمتر شده‌اند. چندی پیش کیوان ساکت، آهنگساز و نوازنده مطرح، گفت متاسفانه آموزشگاههای موسیقی در حال تعطیلی هستند و اگر فکر درستی نشود بسیاری از این آموزشگاه‌ها ورشکست و تعطیل می‌شوند.
این نوازنده توضیح داد: تعطیلی آموزشگاه‌ها تنها به صاحبان آموزشگاه‌ها آسیب نمی‌زند بلکه بسیاری از هنرمندان بیکار می‌شوند. هر آموزشگاه میانگین ۲۰ تا ۵۰ و یا بیشتر هنر آموز (آموزگار) دارد که این هنرآموزان هم یا جوانانی تحصیل‌کرده موسیقی هستند یا اینکه سال‌ها برای یادگیریِ موسیقی تلاش کرده‌اند. تعطیلیِ هر آموزشگاه موجبِ بیکاریِ همین هنرمندان هم می‌شود.
او گفت: شرایط برای هنرمندان موسیقی بسیار سخت شده است. اهالی موسیقی در سه بخش درآمد دارند. اول انتشار آلبوم، دوم برگزاریِ کنسرت‌ها و سوم از راه آموزش است. در بخش اول که به دلیل نبود قانونِ کپی رایت حقوق مادی و معنوی هنرمندان پایمال می‌شود. برگزاری کنسرت‌ها هم هزینه زیادی دارد و این روزها هم به طور عادی امکان‌پذیر نیست. تنها راهِ کسب درآمد برای اهالی موسیقی در حال حاضر همین برگزاریِ کلاس‌های آموزشی است.
صنعتی که به بازسازی نیاز دارد
آنچه امروز در بازار موسیقی ایران اتفاق می‌افتد، صرفا یک رکود فصلی یا نتیجه لغو چند کنسرت نیست. مجموعه‌ای از مشکلات اقتصادی، ضعف زیرساخت‌های حقوقی، محدودیت‌های اجتماعی، بحران اینترنت و کاهش قدرت خرید مخاطبان، این بازار را در موقعیتی شکننده قرار داده است.
بازار موسیقی برای خروج از این وضعیت به راه‌حل‌های مقطعی نیاز ندارد. حمایت قانونی از حقوق مؤلف، شفافیت در هزینه اجاره سالن‌ها، ایجاد سازوکارهای اقتصادی برای ناشران، کاهش موانع انتشار آثار و فراهم کردن امکان فعالیت حرفه‌ای و ارتباطات بین‌المللی، بخشی از اقداماتی است که می‌تواند به بازسازی این صنعت کمک کند.
خطر اصلی این است که در صورت ادامه وضعیت فعلی، تنها با تعطیلی چند شرکت یا لغو تعدادی کنسرت روبه‌رو نخواهیم بود؛ ممکن است نسلی از نوازندگان، آهنگسازان و تهیه‌کنندگان را از دست بدهیم که بازسازی و بازگرداندن آنها به چرخه موسیقی سال‌ها زمان ببرد. شاید یکی از غم انگیز ترین خبرهای ماه‌های گذشته به گفته مصطفی راغب خواننده موسیقی برگردد که در مراسم رونمایی از آلبوم «فریاد» درباره شرایط دشوار همکارانش صحبت کرد و گفت که در ماه‌های اخیر سازهایی را که سال‌ها با آنها کار کرده بودند برای فروش گذاشته‌اند. او همچنین از نوازنده‌ای یاد کرد که برای تامین هزینه‌های زندگی به رانندگی در اسنپ روی آورده و هنرمند دیگری که حتی در تامین نیازهای اولیه زندگی با مشکل مواجه است.
