متغیر بارندگی در معادله کشاورزی
دنیای اقتصاد - فرشته رضایی : بارندگی‌های قابل‌توجه نیمه آبان، بار دیگر ظرفیت اقلیمی کشور برای تقویت تولید کشاورزی را به نمایش گذاشته است؛ بارش‌هایی که در برخی حوضه‌های آبریز به افزایش ورودی سدها و رودخانه‌ها منجر شده و می‌توانند برای کشت محصولات پاییزه، به‌ویژه گندم و جو، فرصت تازه‌ای ایجاد کنند. برآوردهای تازه از پرشدگی سدهای کشور حکایت دارد. بر اساس آمار به‌‌دست‌آمده از وضعیت سدهای مهم کشور، حجم آب سدهای ایران در اثر بارندگی شدید و جاری شدن سیل نسبت به سال گذشته ۷۲درصد افزایش یافته و میانگین پرشدگی مخازن به حدود ۴۳درصد رسیده است؛ آماری که از بهبود ورودی آب به مخازن و تقویت ذخایر آبی کشور حکایت دارد.
افزایش موقت ذخایر آب در شرایطی رخ می‌دهد که پیش‌تر آبخوان‌های کشور با حدود ۱۵۰میلیارد مترمکعب کسری تجمعی روبه‌رو بودند و سال‌ها برداشت بی‌رویه، توان بازیابی این منابع را محدود کرده است.
از دید کارشناسان حوزه کشاورزی، تداوم بارندگی‌ها تحت‌تاثیر نوسانات اقلیمی و پدیده‌هایی مانند ال‌نینو می‌تواند بر چشم‌انداز تولید محصولات کشاورزی در نیمه دوم سال اثر بگذارد، اما اتکای صرف به بارش‌های مقطعی نمی‌تواند مبنای توسعه پایدار کشت باشد. در این وضعیت، افزایش موقت منابع آب باید فرصتی برای بازنگری در ترکیب محصولات، هدایت کشت به سمت ظرفیت واقعی منابع آب و خاک هر منطقه و تقویت ذخایر زیرزمینی باشد؛ به‌ویژه آنکه برنامه هفتم توسعه نیز برای جبران بخشی از ناترازی منابع آب کشور هدف‌گذاری کرده است. اکنون چالش سیاستگذار فقط بهره‌برداری از بارندگی‌های اخیر نیست، بلکه تبدیل این فرصت اقلیمی به اصلاحی ماندگار در ساختار تولید کشاورزی و کاهش فشار بر منابع آب است.
بهبود شرایط کشت پاییزه
نیازعلی ابراهیمی‌پاک، عضو هیات علمی موسسه تحقیقات آب و خاک ایران، در گفت‌وگو با «دنیای اقتصاد»، در خصوص اثرات بارندگی‌های اخیر در کشور بر الگوی کشت بیان کرد: این بارش‌ها می‌توانند در آماده‌سازی زمین برای کشت پاییزه و تقویت سطح سبز مزارع موثر باشند، اما بهتنهایی قادر به جبران کسری انباشته منابع آب کشور نیستند. تداوم بارندگی‌ها تا آذرماه می‌تواند شرایط مناسب‌تری برای کشت محصولات پاییزه، به‌ویژه گندم و جو، فراهم کند و در صورت تداوم بارش‌ها در فصل بهار، زمینه افزایش عملکرد محصولات کشاورزی نیز ایجاد شود.
ابراهیمی‌پاک با اشاره به پراکنش جغرافیایی بارندگی‌های اخیر توضیح داد: نباید بارندگی‌های مقطعی را مبنای توسعه پایدار سطح زیرکشت قرار داد؛ چراکه جبران کمبود منابع آب به چندین سال بارندگی مناسب و همزمان مدیریت مصرف نیاز دارد. بررسی بارش‌های چند روز گذشته نشان می‌دهد بخش قابل‌توجهی از بارندگی‌ها در محدوده رشته‌کوه البرز و مناطق امتداد‌یافته تا نواحی مرکزی کشور رخ داده است. این پراکنش در حالی است که مناطق غربی و رشته‌کوه زاگرس نیز از مهم‌ترین پهنه‌های آبخیز کشور به شمار می‌روند و بخش قابل‌توجهی از فعالیت‌های کشاورزی در این مناطق جریان دارد.
به گفته او، بارندگی‌های اخیر از این جهت اهمیت دارند که نخستین بارش‌های مناسب پاییز می‌توانند زمین را برای کشت آماده کنند و در مناطقی که کشت انجام شده است، رطوبت مورد نیاز خاک را تامین کنند. این موضوع به‌ویژه برای مزارعی که کشت پاییزه آنها آغاز شده، اهمیت دارد و می‌تواند به استقرار بهتر گیاه و حفظ سطح سبز مزارع کمک کند.
عضو هیات علمی موسسه تحقیقات آب و خاک ایران ادامه داد: اگر بارندگی‌ها تا آذرماه با همین روند ادامه پیدا کنند، شرایط برای افزایش سطح سبز اراضی کشاورزی فراهم می‌شود. در مناطقی که کشت دیم انجام می‌شود، تداوم بارش‌ها می‌تواند به بهبود شرایط کشت محصولاتی مانند گندم و جو کمک کند. در اراضی آبی نیز بارندگی مناسب می‌تواند بخشی از نیاز آبی محصولات پاییزه را تامین کند و از فشار بر منابع آب برای آبیاری بکاهد.
او با اشاره به تاثیر احتمالی بارندگی‌های بهاره بر تولید محصولات کشاورزی افزود: اگر شرایط بارندگی در ماه‌های آینده نیز مناسب باشد، علاوه بر بهبود وضعیت سبزینگی مزارع، امکان افزایش عملکرد محصولات نیز وجود دارد. بنابراین، اثر بارش‌های اخیر را نباید صرفا در افزایش منابع آب خلاصه کرد؛ چراکه رطوبت مناسب خاک در مراحل اولیه رشد گیاه می‌تواند بر وضعیت تولید در ادامه فصل زراعی نیز اثرگذار باشد.
بارش‌های مقطعی، جبران‌کننده خشکسالی نیستند
ابراهیمی‌پاک در پاسخ به این پرسش که بارندگی‌های اخیر تا چه اندازه می‌توانند به جبران خشکسالی‌های سال‌های گذشته کمک کنند، گفت: این بارش‌ها بدون تردید می‌توانند اثر مثبتی بر وضعیت منابع آب داشته باشند، اما میزان کسری انباشته‌شده در منابع آبی کشور به اندازه‌ای است که با چند نوبت بارندگی جبران نمی‌شود.
او برای توضیح این موضوع به مثالی اقتصادی اشاره کرد و گفت: فرض کنید فردی ۱۰۰میلیون تومان بدهی داشته باشد و در مقطعی ۱۰میلیون تومان در اختیارش قرار بگیرد. این مبلغ هرچند می‌تواند بخشی از مشکلات او را برطرف کند، اما به معنای تسویه بدهی نیست. وضعیت منابع آب کشور نیز به همین شکل است. طی سال‌های گذشته کسری قابل‌توجهی در منابع آب ایجاد شده و بارندگی‌های اخیر، هرچند مفید هستند، نمی‌توانند بهتنهایی این کمبود را جبران کنند.
به اعتقاد این کارشناس، برای بازگشت منابع آب کشور به وضعیت مناسب، به دست‌کم ۱۵ تا ۲۰ سال بارندگی در شرایط مشابه سال‌های پربارش، همراه با مدیریت مصرف و کاهش برداشت از منابع آبی نیاز است. بنابراین، حتی در صورت تداوم بارندگی‌های مناسب در سال جاری نیز نباید تصور کرد که بحران منابع آب برطرف شده است. به گفته او، احیای ذخایر آبی علاوه بر افزایش بارش، مستلزم تغییر در شیوه بهره‌برداری و جلوگیری از مصرف بیش از ظرفیت منابع آب است.
خارج شدن آب باران در نبود زیرساخت
ابراهیمی‌پاک یکی از مشکلات مهم در بهره‌برداری از بارندگی‌ها را ضعف اقدامات آبخیزداری و آبخوان‌داری و نبود زیرساخت کافی برای ذخیره‌سازی آب در مناطق مستعد دانست. او توضیح داد: اگر در سرشاخه‌های آبخیز و مناطقی که بارندگی در آنها رخ می‌دهد، طرح‌های مناسب آبخیزداری، آبخوان‌داری و ذخیره آب اجرا شده بود، امکان بیشتری برای نگهداری این منابع و استفاده از آنها در دوره‌های کم‌آبی وجود داشت.
به گفته او، در نبود چنین زیرساخت‌هایی، بخش قابل‌توجهی از بارش‌های شدید به روان‌آب تبدیل می‌شود و از دسترس خارج می‌شود. این آب ممکن است وارد رودخانه‌ها شود، پشت سدها ذخیره شود یا در نهایت به دریا برسد؛ درحالی‌که با اجرای طرح‌های مناسب در بالادست، می‌توان بخشی از آن را به تغذیه منابع آب زیرزمینی اختصاص داد و در دوره‌های بعدی برای مصارف مختلف، از جمله کشاورزی، مورد استفاده قرار داد.
او تاکید کرد: مدیریت بارندگی فقط به معنای ثبت میزان بارش یا افزایش ورودی سدها نیست، بلکه باید سازوکارهایی وجود داشته باشد که آب حاصل از بارندگی در همان حوضه‌های آبخیز حفظ و ذخیره شود. در غیر این صورت، حتی بارندگی‌های شدید نیز لزوما به افزایش پایدار منابع آب قابل استفاده منجر نخواهند شد.
ضرورت بازنگری در ترکیب محصولات
عضو هیات علمی موسسه تحقیقات آب و خاک ایران، درباره امکان تغییر الگوی کشت در پی افزایش بارندگی‌ها گفت: بارش‌هایی که در قالب پدیده‌های اقلیمی و در بازه‌های زمانی مشخص رخ می‌دهند، نمی‌توانند بهتنهایی مبنای تغییر پایدار الگوی کشت یا توسعه سطح زیرکشت باشند. ممکن است امسال بارندگی مناسبی داشته باشیم، اما در سال آینده شرایط کاملا متفاوت باشد. بنابراین، تصمیم‌گیری درباره ترکیب محصولات کشاورزی باید بر اساس ظرفیت پایدار منابع آب و خاک انجام شود، نه صرفا وضعیت بارندگی یک فصل.
او با اشاره به معیارهای علمی تعیین الگوی کشت افزود: الگوی کشت باید با در نظر گرفتن ظرفیت منابع آب و خاک هر منطقه، شرایط اقلیمی، اقتصاد تولید و ویژگی‌های اجتماعی و فرهنگی کشاورزان تعیین شود. به بیان دیگر، نمی‌توان صرفا بر اساس میزان آب در دسترس تصمیم گرفت که چه محصولی در یک منطقه کشت شود؛ بلکه باید مشخص باشد تولید آن محصول از نظر اقتصادی نیز توجیه دارد و با ظرفیت‌های محیطی منطقه سازگار است.
ابراهیمی‌پاک با بیان اینکه در بسیاری از مناطق کشور، طی سالیان طولانی ترکیب مشخصی از محصولات بر اساس شرایط محلی شکل گرفته است، ادامه داد: مساله این نیست که کشاورزی کشور هیچ‌گاه الگوی کشت نداشته است، بلکه در طول زمان، ترکیب کشت در برخی مناطق از ظرفیت واقعی منابع آب و خاک فاصله گرفته و به ناترازی منابع منجر شده است. اکنون باید با توجه به شرایط هر منطقه، این ترکیب اصلاح یا در صورت لزوم جابه‌جا شود تا هم منابع آب حفظ شوند و هم فعالیت کشاورزی از نظر اقتصادی قابلیت ادامه داشته باشد.
مشوق‌های اقتصادی برای اصلاح کشت
او درباره موانع اجرای الگوی کشت متناسب با ظرفیت منابع آب گفت: اصلاح الگوی کشت صرفا با اعلام یک برنامه از سوی وزارت جهاد کشاورزی امکان‌پذیر نیست و دستگاه‌های مختلف باید در اجرای آن مشارکت داشته باشند. وزارت نیرو، وزارت جهاد کشاورزی، دولت و دستگاه‌های استانی باید در این زمینه هماهنگ عمل کنند تا ترکیب کشت پیشنهادی در هر منطقه قابلیت اجرا داشته باشد.
به گفته ابراهیمی‌پاک، اجرای این سیاست به پشتوانه قانونی و ابزارهای اقتصادی نیاز دارد. دولت باید از طریق تسهیلات بانکی، مشوق‌ها و حمایت‌های بیمه‌ای، کشاورزان را به سمت کشت محصولات متناسب با ظرفیت آبی منطقه هدایت کند. اگر محصول پیشنهادی از نظر اقتصادی برای کشاورز صرفه نداشته باشد، نمی‌توان انتظار داشت صرفا با توصیه و ابلاغ سیاست‌های دولتی، ترکیب کشت تغییر کند.
عضو هیات علمی موسسه تحقیقات آب و خاک ایران در ادامه درباره احتمال بازگشت محصولات کشاورزی به مناطقی که طی سال‌های گذشته به دلیل کم‌آبی از چرخه تولید خارج شده‌اند، اظهار کرد: بارندگی‌های اخیر بهتنهایی ثبات لازم برای بازگشت این محصولات را فراهم نمی‌کنند.
این اتفاق زمانی امکان‌پذیر است که شرایط بارندگی برای چند سال متوالی تداوم داشته باشد و منابع آب منطقه نیز به وضعیت مناسب‌تری برسند. در غیر این صورت، ممکن است پس از یک یا دو سال بارندگی مناسب، دوباره دوره خشکسالی آغاز شود و تولید محصولاتی که به شرایط آبی بیشتری نیاز دارند، با مشکل مواجه شود.
این کارشناس تاکید کرد: بازگشت پایدار محصولات به مناطق ازدست‌رفته، به تداوم شرایط مناسب اقلیمی و مدیریت منابع آب وابسته است و نمی‌توان بر اساس بارندگی‌های یک فصل، درباره احیای ظرفیت‌های کشاورزی مناطق تصمیم‌گیری کرد.
بارندگی‌های اخیر زمانی به فرصتی واقعی برای بخش کشاورزی تبدیل می‌شوند که تصمیم‌های تولیدی از منطق کوتاه‌مدت فاصله بگیرند. افزایش سطح زیرکشت بدون توجه به ظرفیت پایدار منابع آب، ممکن است در سال‌های کم‌بارش دوباره هزینه‌های سنگینی به کشاورزان و منابع طبیعی تحمیل کند.
دولت باید با پیوند دادن سیاست‌های الگوی کشت به مشوق‌های بیمه‌ای، اعتباری و حمایتی، امکان انتخاب محصولات متناسب با شرایط هر منطقه را برای کشاورزان فراهم کند. در غیر این صورت، بارش‌های مقطعی نیز مانند فرصت‌های گذشته، بدون اصلاح ساختار تولید و مدیریت مصرف آب سپری خواهند شد.
