آیا مدل کسبوکار ارزانقیمت شرکتهای چینی در برابر تعرفهها و تغییر زنجیره تامین دوام میآورد؟
فرسایش مزیت تولید «شین»
این موفقیت در سال ۲۰۲۲ به ارزشگذاری ۱۰۰میلیارددلاری شرکت توسط سرمایهگذاران خصوصی منجر شد. اما اکنون تصویر کاملا متفاوت است. بر اساس گزارشی که اکونومیست منتشر کرده، «شین» در ۳۱ اوت قصد دارد سهام خود را با ارزشگذاری حدود ۲۷میلیارد دلار در بورس هنگکنگ عرضه کند. این فاصله بزرگ میان ارزشگذاری سال ۲۰۲۲ و ارزشگذاری مورد انتظار برای عرضه عمومی، در کنار افت شدید رشد فروش، نشان میدهد مساله «شین» صرفا کندشدن رشد یک شرکت موفق نیست؛ بلکه مدل اقتصادی آن تحت فشار قرار گرفته است. در سال ۲۰۲۴، درآمد «شین» به ۳۹میلیارد دلار رسید که ۲۱درصد بیشتر از سال قبل بود. اما در سال ۲۰۲۵ رشد فروش به ۸درصد کاهش یافت و درآمد به ۴۲میلیارد دلار رسید. در سهماهه نخست ۲۰۲۶ نیز فروش تنها یک درصد نسبت به مدت مشابه سال قبل افزایش داشت. از سوی دیگر، سود خالص شرکت که در سال ۲۰۲۴ به ۳.۴میلیارد دلار رسیده بود، اکنون جای خود را به زیان داده است. بنابراین دو اتفاق همزمان رخ داده است؛ رشد فروش بهشدت کند شده و توانایی شرکت برای تبدیل فروش به سود نیز تضعیف شده است.
مزیتی که دیگر منحصر به «شین» نیست
«شین» هنوز شرکتی بسیار بزرگ است. در دفترچه عرضه سهام آن آمده که بیش از ۲میلیون قلم کالای متفاوت عرضه میکند و روزانه ۴۷۰۰ محصول جدید به این مجموعه اضافه میشود. این شرکت ۲۸۰میلیون مشتری در سراسر جهان دارد و مشتریان آن بهطور متوسط چهار بار در سال سفارش ثبت میکنند.
بنابراین مساله را نمیتوان صرفا با کاهش علاقه مصرفکنندگان به «شین» توضیح داد. مشکل مهمتر این است که مزیتی که زمانی باعث تمایز «شین» میشد، دیگر منحصر به این شرکت نیست. موفقیت «شین» بهسرعت رقبای جدیدی را به بازار کشاند. شرکت چینی PDD در سال ۲۰۲۲ پلتفرم «تمو» را در آمریکا راهاندازی کرد؛ مدلی که مانند «شین» بر عرضه کالاهای بسیار ارزان تکیه دارد. آمازون نیز در سال ۲۰۲۴ «هاول» را برای عرضه محصولات ارزانقیمت راهاندازی کرد. همزمان شبکه اجتماعی تیکتاک با توسعه «تیکتاک شاپ» وارد تجارت الکترونیک شد و در آمریکا از نظر فروش از «شین» پیشی گرفت.
به این ترتیب، «شین» دیگر در بازاری فعالیت نمیکند که در آن ترکیب قیمت پایین، تنوع بالا و خرید آنلاین تجربهای متمایز باشد. رقبا بخشهایی از همین منطق را به کار گرفتهاند و رقابت بر سر جذب مصرفکنندهای شکل گرفته که حساسیت بالایی به قیمت دارد.
این موضوع برای «شین» اهمیت ویژهای دارد. مدلی که بر قیمتهای بسیار پایین بنا شده است، حاشیه امن محدودی در برابر افزایش هزینهها دارد. اگر شرکت برای حفظ مشتری مجبور به کاهش بیشتر قیمتها یا افزایش تخفیفها شود، فشار بر سودآوری بیشتر خواهد شد. بنابراین افزایش رقابت فقط میتواند سهم بازار را تهدید نکند؛ بلکه مستقیما اقتصاد مدل کسبوکار را نیز تحت فشار قرار دهد.
ضربه جنگ تعرفهای
بااینحال، رقابت تنها مشکل «شین» نیست. شاید مهمترین تغییر، در محیط تجاری رخ داده باشد که این شرکت در آن رشد کرد. تا همین اواخر، یکی از مزیتهای مهم مدل «شین» امکان ارسال مستقیم بستههای کوچک از چین به مصرفکنندگان در بازارهای غربی بود. قاعدهای حقوقی موسوم به «حداقل» در آمریکا و اتحادیه اروپا به بستههایی با ارزش کمتر از یک سقف مشخص اجازه میداد بدون پرداخت حقوق گمرکی وارد شوند. این قاعده برای مدلی که بر تعداد بسیار زیادی سفارش کوچک و ارسال مستقیم به مصرفکننده استوار بود، اهمیت زیادی داشت. اما با بستهشدن این مسیر و همزمان افزایش تعرفههای اعمالشده بر کالاهای چینی در دولت دوم ترامپ، بخشی از مزیت هزینهای «شین» تضعیف شده است. اثر این تغییرات در آمریکا، یکی از مهمترین بازارهای شرکت، بیشتر دیده میشود. سهم آمریکا از درآمد «شین» از نزدیک به ۳۰درصد در سال ۲۰۲۳ به حدود ۲۳درصد در سهماهه نخست امسال کاهش یافته است.
در واقع، تغییر قواعد تجارت به یکی از نقاط ضعف اساسی مدل «شین» ضربه میزند. قیمت پایین این شرکت فقط نتیجه ارزانبودن تولید نیست؛ بلکه به نحوه رساندن کالا از کارخانه به دست مصرفکننده نیز وابسته است. هر عاملی که هزینه واردات، حمل یا تحویل این کالاها را افزایش دهد، میتواند فاصله «شین» با رقبای خود را کاهش دهد.
مسالهای فراتر از انتقال کارخانهها
«شین» برای مقابله با این تغییرات، تلاش کرده وابستگی خود به چین را کاهش دهد. این شرکت سال گذشته با «ریلاینس»، یکی از بزرگترین هلدینگهای هند، برای تولید پوشاک در این کشور همکاری کرد؛ محصولاتی که قرار است هم در هند و هم در بازارهای خارجی فروخته شوند. اما این تغییر ساده نیست. بخش مهمی از موفقیت «شین» به شبکه تولیدی چین و توانایی آن در تولید سریع و ارزان وابسته بوده است. انتقال تولید به کشورهای دیگر میتواند وابستگی شرکت به چین را کاهش دهد، اما همزمان ممکن است بخشی از مزیت ناشی از تمرکز تولید در یک اکوسیستم صنعتی بسیار گسترده را از بین ببرد.
از سوی دیگر، همانطور که اکونومیست اشاره میکند، دفترچه عرضه سهام «شین» اطلاعات چندانی درباره تنوعبخشی زنجیره تامین شرکت ارائه نمیدهد. بخشی از این سکوت ممکن است به حساسیت دولت چین نسبت به انتقال فعالیتهای شرکت به خارج از کشور مربوط باشد. مقامهای چینی پیشتر نیز نسبت به سهم عملیات دیجیتال «شین» که از خارج از چین مدیریت میشود، حساس بودهاند و خروج بخشی از مشاغل تولیدی از چین نیز میتواند این حساسیت را بیشتر کند. در نتیجه، «شین» با یک تناقض مواجه است چراکه برای حفظ مزیت خود در بازار جهانی باید زنجیره تامینش را متنوع کند، اما همین تنوعبخشی میتواند رابطه شرکت با مهمترین پایگاه تولیدیاش را پیچیدهتر کند.
از شرکت ۱۰۰میلیارددلاری تا عرضه در هنگکنگ
فشار بر کسبوکار «شین» با دشواریهای این شرکت برای ورود به بازار سرمایه نیز همزمان شده است. «شین» ابتدا قصد داشت در نیویورک عرضه شود، اما مخالفت قانونگذاران آمریکایی، از جمله بر سر ادعاهایی درباره استفاده از کار اجباری در زنجیره تامین، این برنامه را متوقف کرد؛ اتهاماتی که شرکت آنها را رد میکند.
پس از آن، لندن به گزینه اصلی تبدیل شد و شرکت در آوریل سال گذشته مجوز نهاد ناظر بریتانیا را برای عرضه دریافت کرد. اما در نهایت، پس از آنکه دولت چین با عرضه در لندن موافقت نکرد، هنگکنگ به مقصد نهایی تبدیل شد.
اکنون اما این عرضه در شرایطی انجام میشود که ارزش «شین» نسبت به دوران اوج خود بهشدت کاهش یافته است. شرکتی که در سال ۲۰۲۲ توسط سرمایهگذاران خصوصی ۱۰۰میلیارد دلار ارزشگذاری شده بود، حالا برای عرضه عمومی با ارزشی حدود ۲۷میلیارد دلار مواجه است.
مساله «شین» چیست؟
داستان «شین» را نمیتوان صرفا داستان یک شرکت پوشاک دانست که چند رقیب تازه پیدا کرده است. این شرکت در دورهای رشد کرد که سه مزیت مهم همزمان در اختیارش بود: تولید بسیار ارزان در چین، امکان ارسال مستقیم کالا به مصرفکنندگان غربی و استفاده از داده برای تولید سریع و متنوع. اکنون هر سه مزیت با فشار مواجهاند. رقبا توانستهاند بخشهایی از مدل دیجیتال «شین» را تقلید کنند؛ تغییر قواعد تجاری هزینه دسترسی به بازارهای غربی را افزایش داده و تنشهای ژئوپلیتیک نیز شرکت را به سمت متنوعکردن زنجیره تولید سوق داده است.
به همین دلیل، مساله اصلی «شین» شاید کمبود مشتری نباشد. این شرکت همچنان میلیونها مشتری و میلیونها محصول دارد. مساله این است که اقتصاد مدلی که این مشتریان را با قیمتهای بسیار پایین جذب میکرد، دیگر مانند گذشته کار نمیکند. شرکتی که زمانی با ترکیب داده، سرعت و تولید ارزان قواعد مد را تغییر داده بود، اکنون باید نشان دهد میتواند همین مزیت را در محیطی رقابتیتر، پرهزینهتر و از نظر تجاری محدودتر حفظ کند. گزارش اکونومیست درباره عرضه سهام «شین» در هنگکنگ، بیش از آنکه صرفا داستان یک عرضه اولیه باشد، تصویری از همین تغییر است: شرکتی که زمانی نماد یک مدل جدید از تجارت جهانی بود، اکنون برای حفظ همان مدل ناچار است بخشی از قواعدی را که موفقیتش بر آنها بنا شده بود، تغییر دهد.
