مسیر سفرهای عبدالناصر همتی به کشورهای خارجی بررسی شد
دیپلماسی اقتصادی رئیس کل
عبدالناصر همتی از زمان آغاز ریاست بر بانک مرکزی، تنها در تهران به سیاستگذاری پولی و ارزی نپرداخته و بخش قابلتوجهی از فعالیت خود را به دیپلماسی اقتصادی اختصاص داده است. سفرهای او به پاکستان، قطر، روسیه، سوئیس، هند و عراق، هرکدام با ماموریتی متفاوت انجام شدهاند، اما در مجموع یک هدف مشترک را دنبال میکنند: کاهش محدودیتهای ناشی از تحریم، تسهیل تجارت خارجی، افزایش دسترسی ایران به منابع ارزی و ایجاد مسیرهای مالی مستقل از شبکههای مالی غربی. مرور این سفرها نشان میدهد همتی تلاش کرده است از ظرفیت روابط دوجانبه و چندجانبه برای حل بخشی از مشکلات بانکی و ارزی اقتصاد ایران استفاده کند.
سفرهای همتی را میتوان در دو مسیر مکمل خلاصه کرد. مسیر نخست، مذاکره برای کاهش محدودیتهای موجود است؛ از پیگیری منابع بلوکهشده در قطر و سوئیس گرفته تا تلاش برای کاهش هزینه تحریم در صادرات نفت. مسیر دوم، ساختن شبکهای از روابط و زیرساختهای مالی جایگزین است؛ از اتصال شتاب و میر و توسعه تجارت با روسیه تا ایجاد کریدور مالی بریکس، استفاده از ارزهای ملی و توسعه روابط بانکی با هند، برزیل و عراق.
یکی از نخستین مقاصد مهم همتی، اسلامآباد بود؛ جایی که او در فروردین ۱۴۰۵ در حاشیه مذاکرات ایران و آمریکا با وزیر خارجه و معاون نخستوزیر پاکستان دیدار کرد. حضور رئیسکل بانک مرکزی در این مذاکرات نشان داد که مسائل اقتصادی و مالی، از جمله تحریمها، منابع ارزی و مناسبات اقتصادی، بخشی جداییناپذیر از مذاکرات تهران و واشنگتن است. در این دیدار بر اهمیت گفتوگوی پایدار و ثبات منطقهای تاکید شد و پاکستان نیز بهعنوان میانجی اصلی مذاکرات، نقشی در نزدیک کردن مواضع دو طرف داشت.
در گام بعد، همتی در چهارم خرداد راهی قطر شد؛ سفری که یکی از مهمترین اهداف اعلامشده آن پیگیری آزادسازی داراییهای بلوکهشده ایران بود. قطر از سال ۲۰۲۳ به یکی از مراکز مهم پرونده مالی ایران و آمریکا تبدیل شده؛ بخشی از منابع ایران که پیشتر در کرهجنوبی مسدود شده بود، به حسابهایی در قطر منتقل شده است. بنابراین دوحه همزمان هم محل نگهداری بخشی از منابع ایران و هم کانالی برای ارتباط تهران و واشنگتن بود. سفر همتی در شرایطی انجام شد که مذاکرات درباره آزادسازی منابع مسدودشده و چگونگی استفاده از آنها دوباره در دستور کار قرار گرفته بود.
حضور در مذاکرات سوئیس
مهمترین سفر اقتصادی همتی در این دوره را میتوان سفر به سوئیس دانست. او در اواخر خرداد بهعنوان عضو تیم اقتصادی مذاکرات ایران و آمریکا در گفتوگوهایی شرکت کرد که دو محور اصلی داشت: آزادسازی تدریجی بخشی از منابع ارزی مسدودشده و کاهش فشار تحریمی بر صادرات نفت و پتروشیمی. طبق روایت همتی، قرار بود در مرحله نخست حدود ۱۲میلیارد دلار از منابع در دسترس قرار گیرد و استفاده از آن بر اساس توافق سال ۱۴۰۲، برای تامین کالاهای اساسی و دارو، انجام شود. اهمیت این منابع از نگاه بانک مرکزی صرفا در افزایش ذخایر ارزی نیست.
همتی تاکید کرده که این منابع پیشتر از سوی بانک مرکزی از دولت خریداری شده و معادل ریالی آن به دولت پرداخت شده است؛ بنابراین منابع مذکور بخشی از ذخایر بانک مرکزی محسوب میشوند. در صورت استفاده از آنها برای واردات کالاهای اساسی و فروش ریالی این کالاها در داخل، بخشی از نقدینگی نیز میتواند به سمت بانک مرکزی بازگردد. از این منظر، آزادسازی منابع میتواند علاوه بر کاهش فشار ارزی، ابزاری برای مدیریت نقدینگی نیز باشد. دستاورد دیگر مذاکرات سوئیس، ایجاد یک پنجره ۶۰روزه برای صادرات نفت، پتروشیمی و سایر فرآوردههای نفتی خارج از فشار مستقیم تحریم بود.
طبق توضیحات همتی، در این دوره امکان صادرات به بنادر مختلف و انتقال درآمد به حسابهای اعلامشده ایران فراهم میشد. اهمیت این موضوع در کاهش «هزینه اصطکاک تحریم» بود؛ هزینههایی که از طریق واسطهگری، تخفیفهای فروش، دشواری انتقال پول، ریسک حملونقل و بیمه و محدودیت در انتخاب خریدار به اقتصاد ایران تحمیل میشود. البته همتی تاکید کرد که این معافیت به معنای پایان تحریمها نیست و شبکههایی که ایران برای دور زدن تحریمها ایجاد کرده، همچنان باید حفظ شوند.
یافتن راههای جایگزین پرداخت دلاری
در کنار تلاش برای گشایش در مسیر مذاکرات با غرب، همتی همزمان به دنبال ساختن مسیرهای جایگزین برای تجارت و تامین مالی ایران بوده و سفر او به مسکو در خردادماه نمونه روشن این رویکرد است. هدف اصلی این سفر توسعه همکاریهای پولی و بانکی ایران و روسیه، تسهیل مبادلات تجاری و ایجاد سازوکارهای جدید برای تسویه معاملات بود. یکی از مهمترین موضوعات مطرحشده، اتصال شبکه پرداخت شتاب ایران به شبکه میر روسیه بود. همتی اعلام کرد مرحله سوم این پروژه قرار است عملیاتی شود تا ایرانیان بتوانند در روسیه با کارتهای بانکی خود خرید کنند.
در مذاکرات مسکو، گسترش همکاری بانکهای دو کشور برای گشایش اعتبار اسنادی، تامین مالی تجارت و ارائه ضمانتها نیز دنبال شد. همتی همچنین بر تقویت «کریدور شمال» و استفاده بیشتر از ظرفیت روسیه برای تامین کالا و توسعه تجارت تاکید کرد. افزایش سرمایه میر بیزینس بانک، تقویت نقش این بانک در تامین مالی تجارت و ایجاد کمیته دائمی بانکی میان دو کشور نیز از جمله پیشنهادهای مطرحشده بود. استفاده از ارزهای ملی و سوآپ ارزی نیز در مذاکرات مطرح شد؛ سازوکارهایی که میتوانند وابستگی تجارت دو کشور به دلار و شبکههای مالی تحت کنترل غرب را کاهش دهند. همتی در دیدار با فعالان اقتصادی ایرانی در روسیه نیز بر یکپارچهسازی بازار ارز، کاهش هزینههای مبادلاتی و ایجاد ثبات برای صادرکنندگان و واردکنندگان تاکید کرد. این سفر نشان داد که دیپلماسی بانکی دولت فقط به مذاکره برای رفع تحریمها محدود نیست و همزمان ایجاد زیرساختهای مالی جایگزین را نیز دنبال میکند.
همین رویکرد در سفر همتی به هند برای شرکت در اجلاس بریکس نیز دنبال شد. هدف اصلی این سفر، تقویت همکاریهای پولی و بانکی چندجانبه، استفاده بیشتر از ارزهای ملی و کاهش نقش دلار در تسویه مبادلات بود. همتی در نشست بریکس تاکید کرد که این گروه باید از گفتوگوهای سیاسی به سازوکارهای عملیاتی برسد. او پیشنهاد ایجاد یک کریدور مالی مستقل بریکس و اتصال شبکههای پرداخت کشورهای عضو را مطرح کرده و بر استفاده از ارزهای ملی و ارزهای دیجیتال بانکهای مرکزی تاکید کرد.
مقصد اخیر همتی، عراق بود. روز گذشته، رئیس بانک مرکزی ایران با هدف دیدار با مقامات بانکی و اقتصادی عراق به بغداد سفر کرد. ماموریت این سفر، تعمیق همکاریها، رفع انسدادهای ساختاری در تعاملات تجاری و بانکی دو کشور و طراحی سازوکارهای نوین برای مبادلات مشترک بود. این مذاکرات در چارچوب توافق میان رؤسای بانکهای مرکزی ایران و عراق انجام شد. همتی در نخستین روز سفر به عراق با وزیر تجارت این کشور دیدار کرد و درباره تسهیل مبادلات تجاری، رفع موانع موجود و عملیاتیکردن توافقات پیشین گفتوگو کرد. طرفین بر توسعه روابط اقتصادی، سرمایهگذاری و بانکی تاکید کردند و همتی خواستار سازوکارهای جدید برای تسریع صادرات و واردات، بهویژه در مبادی ورودی شد.
