تهدید بیماری هلندی در انباشت 2دهه ناکارامدی اقتصاد ایران

عنوان: بیماری هلندی در اقتصاد ایران

مولفان: مولفان: رضا منوچهری راد و ناصر شمس قارنه

انتشارات: دنیای اقتصاد

سال ۱۳۶۷ دو مولفه شرایط جنگی و قیمت‌های پائین نفت با یکدیگر تلاقی کرده و دشواری‌های زیادی را برای اقتصاد کشور و عرصه سیاست‌گذاری به‌وجود آوردند. سال ۱۳۷۷، دو مولفه رکود اقتصادی آغاز شده از سال ۱۳۷۵ و قیمت‌های پائین نفت با یکدیگر تلاقی کرده و دشواری‌هایی را به‌وجود آوردند. اما اینک پنج مولفه فوق الذکر با یکدیگر تلاقی کرده و اگر نگاهی همه جانبه و علمی بر آن حاکم نباشد در سال‌های آینده، شرایط بسیار سخت‌تری را تجربه خواهیم کرد.

بیماری هلندی، بیماری شناخته شده‌ای در عرصه اقتصاد است. بیماری هلندی یک مفهوم اقتصادی است که تلاش می‌کند تا رابطه بین بهره‌برداری بی‌رویه از منابع طبیعی و رکود در بخش صنعت را توضیح دهد. این مفهوم بیان می‌کند که افزایش درآمد ناشی از منابع طبیعی می‌تواند اقتصاد ملی را از حالت صنعتی بیرون بیاورد. این اتفاق به علت افزایش نرخ ارز واقعی موثر صورت می‌گیرد، که بخش صنعت را در رقابت ضعیف می‌کند. در حالی که این بیماری اغلب مربوط به اکتشاف منابع طبیعی می‌شود، می‌تواند به «هر فعالیت توسعه‌ای که نتیجه‌اش ورود بی‌رویه ارز خارجی می‌شود» مربوط شود؛ مانند نوسان شدید در قیمت منابع طبیعی، کمک‌های اقتصادی خارجی، سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی.

آغاز بیماری با افزایش قیمت نفت پدیدار شده و نتایجی از جمله: تضعیف بخش‌های قابل مبادله بویژه بخش صنعت و کشاورزی، تقویت بخش ساختمان به عنوان بخش غیر قابل مبادله، کاهش قابل ملاحظه صادرات و افزایش وارادات، برهم زدن تراز پرداخت‌ها و بودجه عمومی دولت، فشار بر منابع ارزی کشور، افزایش نرخ ارز و ایجاد نظام سهمیه بندی ارزی، کاهش درآمدهای منابع بودجه و تغییرات منفی GDP، رکود سنگین بازار بورس، رشد منفی سرمایه‌گذاری، افزایش نرخ تورم، افزایش پایه پولی کشور و اثرات ناخوشایند دیگری را در بردارد.

دلیل اینکه به پدیده بیماری هلندی تا این اندازه توجه می‌شود این است که پس از پایان دوره رونق اقتصادی حاصل از درآمدهای بادآورده نفتی، روند تعدیل اقتصادی ایجاد شده در شرایط رونق صادراتی، در جهت معکوس عمل نمی‌کند. گسترش مجدد بخش غیرنفتی و قابل تجارت در صورتی که بازار سرمایه و زیربناها تخریب شده باشند، با مشکل مواجه است و همچنین ورود به بازارهای صادراتی نیز مشکل خواهد بود، زیرا مابقی کشورها تا آن زمان، بازارهای رها شده در دوران رونق را به تسخیر خود درآورده‌اند. در سال‌های اخیر بحران مالی جهانی، آثار سیاست‌های اقتصادی (سیاست تثبیت قیمت انرژی، تثبیت نرخ ارز و سیاست کاهش نرخ سود بانکی)، تحریم‌های تجاری مالی، شرایط سیاسی و اصلاح قیمت‌های حامل انرژی یک حلقه دینامیکی تشدیدکننده بحران اقتصادی را در ایران بوجود آورده‌اند.

سال ۱۳۶۷ دو مولفه شرایط جنگی و قیمت‌های پائین نفت با یکدیگر تلاقی کرده و دشواری‌های زیادی را برای اقتصاد کشور و عرصه سیاست‌گذاری بوجود آوردند. سال ۱۳۷۷، دو مولفه رکود اقتصادی آغاز شده از سال ۱۳۷۵ و قیمت‌های پائین نفت با یکدیگر تلاقی نموده و دشواری‌هایی را بوجود آوردند. اما اینک پنج مولفه فوق الذکر با یکدیگر تلاقی نموده و اگر نگاهی همه جانبه و علمی بر آن حاکم نباشد در سال‌های آینده، شرایط بسیار سخت‌تری را تجربه خواهیم کرد (نیلی، ۱۳۸۸).

نکته دارای اهمیت این است که نروژی‌ها با عبرت گرفتن از اقتصاد هلند و تورم مهار نشدنی آن، ناکارآمدی در تخصیص منابع ارزی و رفتار مصرفی خاص بیماری هلندی، به‌جای اینکه درآمد حاصل از صادرات نفت خام را در بودجه سالانه محاسبه نمایند، آنرا به صندوق ذخیره ارزی واریز نموده و به بیماری هلندی دچار نشدند. اما در کشور ما برداشت بی رویه از صندوق ذخیره ارزی و عدم آگاهی عمومی از جریان فعالیت‌های این صندوق (عدم شفافیت) موجب شد که نه‌تنها امید به حل مشکل تضعیف شود، بلکه این موضوع نیز، مشکلی بر مشکلات قبلی بیافزاید. اما با ذکر تمامی مشکلات حادث شده، و با امید به بهبودی و با الهام از این شعار که " پیشگیری بهتر از درمان است" در این کتاب به مطالعه تئوریک این بیماری و استراتژی‌های مناسب برای رفع تبعات ناشی از آن خواهیم پرداخت.

هدف از تألیف این کتاب شناخت و پاسخ به سوالاتی است که ممکن است برای علاقه‌مندان حوزه اقتصاد و به ویژه اقتصاد کشورهای صادرکننده نفت اهمیت به‌سزائی داشته باشد. برخی از این اهداف در ذیل آمده است:

-شناخت مفهومی ساز و کار بیماری هلندی در ایران

-شناخت و بررسی اثر متغیر‌های تأثیرپذیر و تأثرگذار بر مکانیزم این بیماری

-بررسی رخداد این بیماری در اقتصاد ایران

-ارائه یک سازوکار آگاهانه جهت کنترل این بیماری

-طرح رویکردی جدید به این بیماری

-بهبود چهارچوب و تکنیک‌های جدید در حل این مشکل

-تلفیقی جدید از برخی تکنیک‌ها، مفاهیم و روشهای موجود

-معرفی کاربردی جدید از مفاهیم، روش‌ها، مدل‌ها و تکنیک‌های موجود

-مرور ادبیات کامل و نو همراه با دسته‌بندی و تحلیل

-انجام مقایسه در مورد مفاهیم، روش‌ها، مدل‌ها و الگوریتم‌های موجود

بخش سایت‌خوان، صرفا بازتاب‌دهنده اخبار رسانه‌های رسمی کشور است.