نابرده رنج گنج یافتم
مریم خباز
چشم، چشم‌را نمی‌بیند. سیاهی کاملا بر زمین سایه انداخته است، اما این مردها که از قبل همه‌چیز را با هم هماهنگ کرده‌‌اند، تاریکی را به نور ترجیح می‌دهند.

بیل و کلنگ به سرعت از صندوق عقب ماشین بیرون می‌آید، چند فانوس و کمی طناب و البته اصل کاری هم. هوا تب دارد و سکوت با صدای خش‌خش پای مردها بر هم می‌خورد. هیس... به هم نگاه می‌کنند. اینجاست. ضربات سنگین کلنگ بر سر سخت زمین می‌کوبد و چاله‌ای را شکل می‌دهد. نقشه از درون جیب یکی از مردها بیرون می‌‌ِآید. باید کمی آن‌طرف‌تر باشد.
این را مرد می‌گوید و به علامت قرمز روی نقشه اشاره می‌کند. دوباره کلنگ‌ها راه زمین را طی می‌کنند. چاله عمیق‌تر می‌شود و شکل‌گودال‌ به خود می‌گیرد. اینجا است. این را یکی دیگر از مردها می‌گوید. سرگروه دستور توقف می‌دهد. مثل اینکه نوک تیز کلنگ به جسمی سخت اصابت کرده است. چشم‌ها برق می‌زند و خون زیر پوست‌ها می‌دود. برای گودکردن کنده‌شان از دست مدد می‌گیرند. نفس‌ها به شماره می‌افتد. جسم سخت، رخ نمایان می‌کند و فانوس پرده از چهره‌اش می‌اندازد. نفس‌ها با نوای آه از گلو خارج می‌شود. اینجا هیچ‌چیز نیست الا یک تخته‌سنگ.
کافی است ماموری از نیروهای پلیس یگان حفاظت میراث فرهنگی باشی تا برای چند بار در طول عمر شغلی‌ات این صحنه‌ها را دیده باشی؛ صحنه‌هایی که در آن وسوسه‌شدگان ثروت پاشنه را ورکشیده و با قافله بخت همراه می‌‌شوند تا شاید از کوران حوادث احتمالی باری پربار به خانه ببرند. ولی آرزوها خیلی زود دود می‌شود و به هوا می‌رود. در بازار یافتن گنج، گرگ‌های زیادی خفته‌اند و چنگ و دندانشان آنقدر برنده است که هر تازه‌کاری را حتی به بهای ستاندن جان، از معرکه به در می‌کنند. البته تازه‌‌کارهایی که زیاد سمج نباشند و موی دماغ نشوند احتمال جان سالم به در بردن‌شان بیشتر است ولی این عده فریبی می‌خورند که ته آن چیزی جز معامله تمام هستی‌شان با نقشه‌های جعلی و اجناس قلابی نیست. اما اگر این معامله باخت - باخت هم باشد کسی که وسوسه ثروتمندشدن همه وجودش را گرفته است، حاضر است ریسک هم بکند، اما تاوان ریسک کردن سنگین است.
جویندگان گنج ویژگی‌های دیگری هم دارند، آنها نه خسته می‌شوند نه کلافه. آنها در دنیای موهوم خویش، خود را می‌بینند که لابه‌لای انبوهی از سکه‌های باستانی یا ظروف مرصع قهقه‌ مستانه می‌زنند و خوشحالند از اینکه برای همیشه با فقر خداحافظی می‌کنند. آنها برای محقق شدن این آرزویشان هم که شده کوله‌باری مهیا می‌کنند و راه دشت و کوه و بیابان را طی می‌کنند تا به گنجی که همیشه آن را پنهان شده در زیر اندام ماری بزرگ می‌پندارند، دست بیابند. جویندگان گنج پس به همه‌جا سرک می‌کشند و گام به گام همراه حوادث تاریخی حرکت می‌کنند تا پای جای پا بزرگانی بگذارند که روزی روی همین خاک ثروت انبوهی داشته‌‌اند. گنج ضحاک و سلیمان واقعا وسوسه‌کننده است، اما یافتن هشت‌گنج خسرو‌پرویز و قارون نورعلی نور می‌شود. جوینده گنج آرزو می‌کند که ای کاش بختی چون شاه ساسانی داشت و بادهای مخالف، ثروتی به عظمت «گنج بادآورده» برایش می‌آورد. او شاید شدت توهماتش به اندازه‌ای باشد که گمان می‌کند اگر گوش را به زمین بچسباند، صدای زنگوله‌ شترهای قارون را که روزی خاک او را بلعیده است را می‌شنود. پس مقصد جوینده گنج مشخص است. هرجایی که تمدن کهن ایران زمین به آنجا رسیده باشد، محل خوبی برای یافتن گنج است. البته مسوولان میراث فرهنگی هیچ‌گاه به وضوح حاضر به معرفی محل دقیق استقرار تمدن‌ها و بقایای احتمالی شهرهای باستانی نیستند؛ چرا که به زعم آنها ذکر این نام‌ها تنها جویندگان گنج و البته آنهایی که شاید دنبال آن نیستند را وسوسه می‌کند. اما کسی که انرژی‌اش را برای یافتن ثروت مردمان کهن صرف می‌کند، حتما تاریخ خوان دقیقی نیز هست. جویندگان گنج اغلب می‌دانند که به کدام سو باید بروند مگر اینکه شیادان فرهنگ دزد آنها را گمراه کنند. «۹۰درصدی کسانی که دنبال گنج هستند، می‌بازند و از ۱۰‌درصدی که به چیزی می‌رسند، پنج درصدشان گرفتار قانون می‌شوند و از پنج درصد باقیمانده فقط دو درصد به اشیای قیمتی می‌رسند.
اما این آمار برای جویندگان گنج اسباب تنبیه نیست. آنها نه به پند کارشناسان بلکه به مغناطیسی جلب می‌شوند که از دل زمین بر می‌آید». اینها گفته‌های‌ مرادی، کارشناس یگان حفاظت میراث‌ فرهنگی است. ولی کسی که عزمش را برای کسب ثروت آنهم از نوع باستانی‌اش جمع کرده هرگز به این حرف‌ها اعتماد نمی‌کند. او می‌داند که در طول تاریخ گنج‌های شاهان ایرانی به‌ویژه در زمان‌هایی که کشور با بحران مواجه می‌شده جایی امن‌تر از عمق زمین نداشته‌اند.
آنها همچنین می‌دانند که به واسطه تاریخ پرفراز و نشیب ایران مردم به‌ویژه‌ ثروتمندان اشیای قیمتی خود را به دست خاک یا شکاف دیوار می‌سپرده‌اند تا با رفع اوضاع بحرانی دوباره به سراغش بروند. البته از آنجا که ایرانیان باستان به زندگی پس از مرگ را نیز باور داشته‌اند، بخشی از اجناس قیمتی‌شان به همراه آنها دفن می‌شده پس امروز گورستان‌های باستانی هم جاذبه‌ای وصف نشدنی برای جویندگان گنج دارد.
اما یک جوینده گنج هرچقدر هم که تیز هوش باشد، اگر حرفه‌ای و عضو باندی خاص نباشد، بالاخره در دام فریب‌ می‌افتد. تشخیص اصالت نقشه‌ها و اجناس به دست آمده از حفاری‌ها یکی از این دام‌های همیشه پهن است.
کارشناسان و صاحب‌نظران تاریخ و فرهنگ به هیچ‌وجه اصالتی برای نقشه‌های گنج قائل نیستند؛ چرا که باور دارند با گذشت سالیان متمادی و روی‌دادن حوادث متعدد مجالی برای بقای نقشه‌های گنج نمانده است.
اما اگرچه کارشناسان امروز وجود گنج‌نامه را تایید نمی‌کنند، اما گنج واژه‌ای است که از حافظ و فردوسی گرفته تا جامی، سنایی، خواجو و اسدی در آثارشان از آن بسیار استفاده کرده‌اند. اما این روزها قضیه گنج و گنج‌یابی فرق کرده است.
امروز دیگر بازار خرید و فروش نقشه و جنس فریبی بیش نیست. یک طرف معامله فردشیادی است که انواع لطایف الحیل را برای فریب افراد به کار می‌برد و طرف دیگر معامله خریداری ساده‌لوح است که از شدت خامی، فریب می‌خورد.
البته فروشنده‌های سودجو الفبای کار را خوب بلدند. آنها می‌دانند که تهیه نقشه گنج کمی پوست آهو یا گوسفند با کمی پودر و مقداری خاک می‌خواهد که پس از پاشیدن آن بر پوست، قدیمی بودن نقشه را القا کند.
پس از تهیه پوست نوبت نگارش خطوط و مسیر راهنما است. کسی که نقشه را تهیه می‌کند، می‌تواند از خطوط میخی یا پهلوی استفاده کند البته مفهوم بودن کلمه‌ها اهمیتی ندارد؛ چرا که یک جوینده گنج به هیچ وجه سواد خواندن آن را ندارد. پس از تهیه کلیات نقشه، یک بدل‌کار ماهر شکل بعضی حیوانات یا حروف رمزی را هم به آن اضافه می‌کند تا دیگر مولای درزش نرود. حال نقشه تکمیل است فقط فردی عوام و خیالاتی می‌خواهد تا فروشنده ماهر آن را به او قالب کند. البته پیدا کردن نقشه گنج قلابی هم زیاد ساده نیست؛ چرا که فروشندگان همیشه از گیر افتادن در دام ماموران هراس دارند؛ ولی به نظر می‌رسد در جمع عتیقه‌فروشان کسانی که این نقشه را دارند، یافت شوند. فهمیدن قیمت نقشه‌های قلابی هم کار آسانی نیست؛ زیرا مسوولان و کارشناسان اساسا از وجود چنین نقشه‌هایی ابراز بی‌اطلاعی می‌کنند؛ ولی شنیده‌های جسته و گریخته از وجود نقشه‌هایی با قیمت بالای ۲۰۰هزار تومان در تهران حکایت دارد. اما ماجرا به اینجا ختم نمی‌شود. از آنجایی که دست فروشندگان نقشه‌های قلابی رو شده است، عده‌ای از گنج‌فروش‌ها در مکانی که روی نقشه مشخص کرده‌اند، اشیایی بدلی دفن می‌کنند...
تا جوینده را از خرید نقشه راضی کنند. درست همین جا است که مشکل شروع می‌شود؛ چرا که جوینده گنج پس از ارائه جنس به فرد متخصص تازه متوجه قلابی بودن آن می‌شود.
فلزیاب، جانشین مطمئن نقشه
ولی همیشه یک راه گریز هست. اگر نقشه‌ها جواب ندهند، فلزیاب‌ها کمک خوبی هستند. برخلاف نقشه‌ها، پیدا کردن فلزیاب کار سختی نیست. کافی است صفحه‌‌های روزنامه را ورق بزنی یا گشت و گذاری در اینترنت داشته باشی. البته قانون مصوب سال 79، تولید و فروش فلزیاب را محدود کرده؛ به طوری که استفاده از این دستگاه‌ها بدون اجازه سازمان میراث فرهنگی ممنوع است، ولی با این حال هنوز فلزیاب‌ها در سطح کشور به صورت گسترده به فروش می‌رسند.
گوناگونی فلزیاب‌ها هم بسیار زیاد است به عنوان مثال با استفاده از دستگاه «لورنز دیپ‌مکس X۳» می‌توان در اعماق زمین محل دقیق اشیای فلزی را در بدترین شرایط محیطی شناسایی کرد. این فلزیاب دارای صفحه نمایش LC هم هست و با استفاده از سیم‌پیچ‌های به کار گرفته شده در آن می‌توان اشیای کوچک مثل سکه‌های فلزی یا تکه‌های بزرگ طلا را پیدا کرد. دستگاه «جی‌ای‌ام‌اس» هم یکی دیگر از فلزیاب‌های پیشرفته موجود در بازار است. تمام اسکن‌هایی که با این دستگاه انجام می‌شود در حافظه داخلی آن ذخیره شده و به راحتی قابل‌انتقال به کامپیوتر است. «جی‌ای‌ام‌اس» یک سیستم جانبی هم دارد که به وسیله آن میان فلزهای مختلف هنگام کاوش گنج (طلا و استیل) تفاوت قائل می‌شود و به صورت صوتی و لرزشی مکان وجود طلا را (در عمق ۲۵۰متری) مشخص می‌کند.
در این میان فلزیاب‌های لیزری که اغلب ساخت کشور آلمان هستند، طرفداران زیادی دارند. «ایکستنل» یکی از این فلزیاب‌ها است که قدرت ردیابی از 2کیلومتری و در عمل 29متری را دارد و می‌تواند به 10زبان خارجی سخن بگوید و فلزات، طلا، جای خالی و موجودات زنده در عمق زمین را شناسایی کند، این دستگاه 18میلیون تومان قیمت دارد. «جی‌تی‌ای 2005» نیز قابلیت‌های مشابهی دارد و قیمت آن نیز چیزی در حدود یک میلیون و 200هزار تومان است. «بیومیو» هم از آن دسته فلزیاب‌هایی است که جای طلا و جواهرات را می‌تواند برحسب متر و میلی‌متر بیان کند. قیمت این دستگاه دو میلیون تومان است. البته در بازار کشور فلزیاب‌هایی ارزان و گران زیادی به فروش می‌رسد که نوعی از آن که تقلبی‌اش در کرج ساخته می‌شود، قیمتی از حدود 500هزار تا یک میلیون و 500هزار تومان دارد. در این میان فلزیاب‌های پیشرفته‌تر نیز تا 15میلیون تومان معامله می‌شوند. بعضی از فلزیاب‌های موجود در بازار نیز هم به صورت ریالی و هم به صورت ارزی معامله می‌شوند.
به طور مثال فلزیاب «Genesis» ساخت شرکت DTI آلمان، ۱۳میلیون تومان معادل ۹هزار و ۸۰۰دلار آمریکا معامله شده و محل تحویل آن در دبی است. این در حالی است که فلزیاب ساخت شرکت آمریکایی «Locators» در ایران شش‌میلیون و ۸۰۰هزار تومان قیمت دارد و در دبی با پنج هزار و ۹۵۰دلار تحویل داده می‌شود.
فصل نهم قانون مجازات اسلامی
ماده ۵۵۹-هرکس اشیا و لوازم و همچنین مصالح و قطعات آثار فرهنگی- تاریخی را از موزه‌ها و نمایشگاه‌ها، اماکن تاریخی، مذهبی و سایر اماکن که تحت حفاظت یا نظارت دولت است، سرقت کند یا با علم به مسروقه بودن، اشیای مذکور را بخرد یا پنهان دارد، در صورتی که مشمول مجازات حد سرقت نشود، علاوه بر استرداد آن به حبس از یک تا پنج‌سال محکوم می‌شود. ماده ۵۶۰-هرکس بدون اجازه از سازمان میراث فرهنگی کشور یا با تخلف از ضوابط مصوب و اعلام شده از سوی سازمان مذکور در حریم آثار فرهنگی- تاریخی مذکور در این ماده مبادرت به عملیاتی کند که سبب تزلزل بنیان آنها شود یا در نتیجه آن عملیات به آثار و بناهای مذکور خرابی یا لطمه وارد آید، علاوه بر رفع آثار تخلف و پرداخت خسارات وارده به حبس از یک تا سه‌سال محکوم می‌شود. ماده ۵۶۲-هرگونه حفاری و کاوش به قصد به دست‌‌آوردن اموال تاریخی، فرهنگی ممنوع بوده و مرتکب به حبس از شش ماه تا سه سال و ضبط اشیای مکشوفه به نفع سازمان میراث فرهنگی کشور و آلات و ادوات حفاری به نفع دولت محکوم می‌شود. چنانچه حفاری در اماکن و محوطه‌های تاریخی که در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است یا در بقاع متبرکه و اماکن مذهبی صورت گیرد، علاوه بر ضبط اشیای مکشوفه و آلات و ادوات حفاری مرتکب به حداکثر مجازات مقرر محکوم می‌شود. تبصره ۱-هرکس اموال تاریخی- فرهنگی موضوع این ماده را حسب تصادف به دست آورد و طبق مقررات سازمان میراث فرهنگی کشور نسبت به تحویل آن اقدام نکند، به ضبط اموال مکشوفه محکوم می‌شود.

نظر مراجع تقلید
۱ - یافتن اتفاقی گنج در ملک یا زمین شخصی چه حکمی دارد؟
2 - اگر با نیت قبلی به دنبال گنج برویم چطور؟

آیت‌‌ا... العظمی مکارم شیرازی:
۱ - اگر مالک باشیم، از نظر شرعی مشکلی ندارد؛ فقط یک پنجم آن را باید بابت خمس بپردازیم؛ ولی از آنجایی که یافتن گنج از نظر قانونی مقرراتی دارد، باید با قانون هماهنگ کنیم.
2 - اشکالی ندارد

آیت‌ا... العظمی صانعی:
1 - اگر ملک شخصی یا زمین از سال‌ها قبل در تصرف صاحب آن باشد، گنج متعلق به یابنده است؛ ولی خمس آن باید پرداخت شود. اما اگر ملک یا زمین به تازگی معامله شده باشد، گنج متعلق به صاحب قبلی آن است.
۲ - اگر خلاف مقررات نباشد، اشکالی ندارد.