بازآرایی قدرت در زنجیره تامین
مزیت تنها قدرت ژئوپلیتیک بودن نیست، باید از کارت رقابت قدرتهای بزرگ به جایابی در زنجیرههای تامین جهانی تغییر جهت داد
دنیای اقتصاد : در رقابت فزاینده قدرتهای بزرگ، ایران چگونه میتواند به حلقهای حیاتی در نظم نوظهور تبدیل شود؟ حمزه صفوی، استاد دانشگاه تهران، در گفتوگو با «دنیایاقتصاد» بر ضرورت تبدیل ظرفیتهای ژئوپلیتیک ایران به ژئواکونومیک، از طریق بازآرایی قدرت در زنجیرههای تامین جهانی تاکید میکند. صفوی با رد شکلگیری یک تفاهم جامع میان ابرقدرتها علیه ایران، این احتمال را بسیار ضعیف میداند؛ اما معتقد است خطر اصلی صرفا تبدیل شدن به ابزاری برای معامله نیست، بلکه خطر مهمتر، غیبت از فرآیندهای جهانی است که مستقیما بر منافع ایران تاثیر میگذارند.
از یالتا تا شنژن، مساله همواره این بوده است که قدرتهای بزرگ چگونه نقشه جهان را بازتعریف میکنند و سهم بازیگران بیرون از حلقه تصمیمگیری آن هم در یک جهان سیال، پیچیده و در وضعیت پساقطبیت با توزیع گستردهتر قدرت چه خواهد بود. در شرایطی که رقابت واشنگتن، پکن و مسکو بر سر شکلدهی نظم آینده شدت گرفته، ایران بار دیگر در نقطه تلاقی منافع قدرتها قرار گرفته است؛ با این تفاوت که فرصتهای ژئوپلیتیک، بهتنهایی تضمینکننده جایگاه آن در معادلات پیشرو نیست. دکتر حمزه صفوی، استاد دانشگاه تهران و کارشناس مسائل ژئواستراتژیک در گفتوگوی تشریحی با «دنیای اقتصاد» معتقد است خطر برای ایران صرفا تبدیل شدن به کارت معامله قدرتهای بزرگ نیست، بلکه غیبت از معماری ترتیباتی است که آینده اقتصاد، امنیت و تجارت جهانی را شکل میدهند. از نگاه او، ایران برای عبور از موقعیت یک بازیگر مهم اما قابل جایگزین، باید ظرفیتهای ژئوپلیتیک خود را به قدرت ژئواکونومیک تبدیل کند؛ از انرژی و ترانزیت تا کریدورها و زنجیرههای تامین، بهگونهای که حذف ایران از معادلات منطقهای و جهانی، برای دیگران نیز هزینهزا باشد.
***
با توجه به رقابت فزاینده آمریکا، چین و روسیه و تلاش ترامپ برای محدودسازی روابط تهران با پکن و مسکو، جایگاه ایران در معادلات نظم نوظهور جهانی چیست؟
در پاسخ به پرسش نخست، باید گفت اگرچه نظم جهانی در حال گذار است، اما این به معنای آن نیست که ایالات متحده در آیندهای نزدیک، برای مثال فردا، پسفردا، یک سال یا حتی پنج سال دیگر، جایگاه خود را از دست بدهد و دیگر قدرت نخست جهان نباشد. برای ارزیابی دقیقتر این موضوع، میتوان به برآورد موسسه سیپری (SIPRI) در سال ۲۰۲۵ اشاره کرد که بر اساس آن، هزینههای نظامی ایالات متحده حدود۲.۸ برابر چین و پنج برابر روسیه است. بنابراین، حتی اگر بودجه نظامی چین و روسیه را با یکدیگر جمع کنیم، همچنان فاصلهای معنادار میان مجموع هزینههای نظامی این دو کشور و ایالات متحده وجود دارد. نکته دیگر، اهمیت ایران به دلیل موقعیت ژئوپلیتیک آن است. این موقعیت از اهمیت قابلتوجهی برخوردار است؛ چرا که حدود ۲۵ درصد تجارت دریایی نفت، معادل تقریبا ۲۰میلیون بشکه در روز، از تنگه هرمز عبور میکند. همچنین حدود ۲۰ درصد گاز طبیعی مایعشده (LNG) جهان نیز از همین مسیر انتقال مییابد. بنابراین، نوع قدرت ایران، قدرتی نامتقارن است که از طریق تاثیرگذاری بر هزینههای انرژی و امنیت جهانی، نقشآفرینی میکند. به بیان دیگر، قدرت ایران بیش از آنکه صرفا متکی بر مؤلفههای متعارف قدرت باشد، ماهیتی نامتقارن دارد.
آیا قدرتهای بزرگ به دنبال تفاهمی درباره ایران هستند؟
در خصوص احتمال شکلگیری یک تفاهم جامع میان ابرقدرتها علیه ایران، باید گفت چنین احتمالی بسیار بعید است. آنچه برخی از آن با عنوان توافقی مشابه کنفرانس تهران یا با ارجاع به کنفرانس یالتا یاد میکنند، دستکم در شرایط کنونی، به نظر نمیرسد در ارتباط با ایران شکل گرفته باشد. اطلاعاتی که طی هفتههای اخیر منتشر شده، نیز چنین برداشتی را تایید نمیکند. البته این احتمال وجود دارد که توافقهایی موردی در ارتباط با برخی مسائل مربوط به ایران میان قدرتهای بزرگ صورت گرفته باشد، اما احتمال شکلگیری یک توافق جامع را بسیار ضعیف میدانم. نکته دیگر این است که منافع سه قدرت بزرگ در ارتباط با ایران یکدست و همسو نیست، بلکه در مواردی با یکدیگر تعارض دارد. ازاینرو، اگر توافقهایی میان آنها شکل گرفته باشد، به احتمال زیاد بیشتر در راستای جلوگیری از وقوع یک جنگ منطقهای پرهزینه و تلاش برای افزایش امنیت انرژی خواهد بود. این دو موضوع میتوانند زمینههایی برای شکلگیری اشتراک منافع و توافق میان قدرتهای بزرگ فراهم کنند.
در این چارچوب، میتوان به نظریه «موازنه تهدید» استیون والت نیز اشاره کرد که بر اساس آن، ممکن است در ارتباط با چنین موضوعاتی توافقهایی میان قدرتها شکل بگیرد. نکته سوم این است که رقابت میان قدرتهای بزرگ میتواند فرصتهایی برای ایران ایجاد کند، اما این مساله به هیچوجه به معنای تضمین ایجاد چنین فرصتهایی نیست. این دو موضوع نباید با یکدیگر خلط شوند و نباید بیش از اندازه بر فرصتهای ناشی از رقابت قدرتها حساب باز کرد. به هر حال، رقابت میان ابرقدرتها تا حدودی میتواند فضای مانور ایران را حفظ کند، اما ایران باید مراقب باشد که در لحظه نهایی و هنگام مصالحه قدرتهای بزرگ، به کارت معامله آنها تبدیل نشود. ازاینرو، ضروری است که ایران سناریوهای مختلف را طراحی و برای مواجهه با آنها آمادگی لازم را ایجاد کند.
ایران چگونه میتواند ابزارهای قدرت خود را به این فرصتی که اشاره کردید پیوند بزند؟
نکته مهم از نظر من آن است که قدرت ژئوپلیتیک ایران عمدتا در توانایی تاثیرگذاری بر هزینههای امنیت و انرژی جهانی تجلی پیدا میکند؛ بااینحال، قدرت پایدار زمانی شکل میگیرد که ایران در تولید منافع مشترک نیز سهم داشته باشد. به اعتقاد من، این نکته بسیار مهم است. البته با توجه به حساسیت شرایط و اقتضائات جنگی، ایران ناگزیر بود از اهرم تنگه هرمز استفاده کند و به نظر من نیز استفاده از این اهرم بهدرستی صورت گرفته است؛ اما در بلندمدت باید به سمتی حرکت کنیم که علاوه بر برخورداری از ظرفیت اعمال فشار، بتوانیم برای دیگران نیز منافع مشترک تولید کنیم. چنین رویکردی موجب میشود قدرت ایران از ثبات و پایداری بیشتری برخوردار شود.
منافع اقتصادی، امنیتی و ژئوپلیتیک چین و روسیه در حفظ روابط با ایران تا چه اندازه راهبردی است؟
باید توجه داشت که ایران در حوزه انرژی، ابتکار کمربند و جاده و همچنین در چارچوب موازنه نفوذ ایالات متحده در غرب آسیا، برای چین از اهمیت برخوردار است و پکن برای تهران در این حوزهها نقش قائل است. از منظر انرژی، ایران نفت و انرژی ارزانقیمت در اختیار چین قرار میدهد که میتواند منفعت قابلتوجهی برای این کشور داشته باشد. از سوی دیگر، ایران میتواند بخشی از کریدورها و ابتکار کمربند و جاده چین باشد. همچنین پکن تمایلی ندارد که ایالات متحده بر منطقه غرب آسیا تسلط کامل داشته باشد و در این معادله موازنه قدرت، ایران میتواند نقش بسزایی ایفا کند. این موارد از جمله مؤلفههایی هستند که اهمیت ایران را برای چین توضیح میدهند. در ارتباط با منافع روسیه نیز باید گفت ایران و روسیه در حوزههای امنیتی، نظامی و فناورانه همکاریهایی دارند.
افزون بر این، کریدور شمال -جنوب برای روسیه از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است و حتی میتوان گفت این مسیر برای مسکو اهمیتی حیاتی دارد. دسترسی به خلیج فارس نیز برای روسیه بسیار مهم است. همچنین تقویت نظم چندقطبی از جمله اهداف راهبردی مسکو به شمار میرود که ایران در تحقق آن نقش دارد. بااینحال، باید توجه داشت که ایران و روسیه در حوزه نفت و گاز، در عین همکاری، رقیب یکدیگر نیز تلقی میشوند. نکته دیگر در ارتباط با روسیه این است که پیمانی که در ۱۷ ژانویه ۲۰۲۵ میان ایران و روسیه نوشته و امضا شد، در عمل فاقد بند دفاع متقابل است. در این پیمان، طرفین صرفا متعهد شدهاند که به متجاوز علیه طرف دیگر کمک نکنند. بنابراین، باید میان تعهد به عدم کمک به متجاوز و تعهد به دفاع متقابل تمایز قائل شد؛ این دو مفهوم اساسا با یکدیگر متفاوتاند.
به نظر میرسد این وضعیت در ارتباط با چین تعیینکنندهتر و در عین حال شکنندهتر هم هست؟
واقعیت این است که روابط اقتصادی و تجاری ما با این کشور از تقارن برخوردار نیست. تا پیش از تشدید محاصره؛ روزانه حدود یکمیلیون و ۴۰۰ هزار بشکه از نفت ایران، یعنی بیش از ۹۰ درصد صادرات نفت کشور، به چین صادر میشد؛ درحالیکه نفت ایران تنها حدود ۱۲ درصد از واردات نفت چین را به خود اختصاص میدهد. افزون بر این، بر اساس برخی برآوردها، ایران برای فروش نفت خود به چین به ازای هر بشکه حدود ۸ تا ۱۰ دلار تخفیف ارائه میکند. نکته اساسی در این میان آن است که پکن گزینههای جایگزین برای تامین نفت خود از ایران در اختیار دارد، اما تهران از چنین گزینههای جایگزینی در ارتباط با بازار چین برخوردار نیست. بنابراین، این عدم تقارن مسالهای بسیار مهم در روابط دو کشور محسوب میشود.
نکته بعدی درباره چین، فاصله میان وعدهها و توافقهای اعلامشده با آن چیزی است که در عمل اجرایی شده است. برخی از وعدههایی که در این زمینه مطرح شدهاند، همچنان در حد توافق و وعده باقی ماندهاند و تا مرحله اجرا فاصله زیادی دارند. برای مثال، در سند همکاری ۲۵ ساله ایران و چین، به رقم ۴۰۰میلیارد دلار اشاره شده بود، اما این میزان سرمایهگذاری محقق نشده است. دلیل اصلی این مساله را باید در ریسک بالای سرمایهگذاری در ایران و همچنین محدودیتها و مسائل ناشی از تحریمها جستوجو کرد. در واقع، میان آنچه تاکنون انجام شده و آنچه قرار بود بر اساس این توافقها محقق شود، فاصله بسیار زیادی وجود دارد. بنابراین، هنگامی که میخواهیم روابط خود با چین را ارزیابی کنیم، نباید صرفا بر مبنای توافقهایی که امضا شدهاند قضاوت کنیم، بلکه باید بررسی کنیم که چه پروژههایی واقعا به مرحله اجرا رسیدهاند. صرف وعدهها و تعهدات اعلامشده نمیتوانند ملاک ارزیابی روابط باشند؛ آنچه اهمیت دارد، اقداماتی است که در عمل انجام شدهاند.
آیا این دو کشور حاضرند برای حفظ شراکت با تهران در برابر فشارهای واشنگتن هزینه بدهند؟
نکته کلیدی این است که ایران با روسیه و چین در حوزههایی هم همکاریهای تاکتیکی دارد و هم در برخی زمینهها از همکاریهای راهبردی برخوردار است؛ اما این همکاریها را نباید با اتحاد دفاعی یکسان دانست. تنها در چارچوب یک اتحاد دفاعی است که کشورها متعهد میشوند در صورت مواجهه طرف دیگر با حمله خارجی، حمایت نظامی قابلتوجهی از آن به عمل آورند. ایران با هیچیک از این دو کشور چنین توافقی ندارد. بنابراین، نمیتوان انتظار داشت که همکاریهای راهبردی و تاکتیکی ایران با چین و روسیه، بهتنهایی به سپری دفاعی در برابر واشنگتن تبدیل شوند. نکتهای که من بر آن تاکید دارم، بار دیگر مساله عدم تقارن در روابط اقتصادی ایران و چین است. هنگامی که بیش از ۹۰ درصد نفت صادراتی ایران به چین میرود، اما نفت ایران تنها حدود ۱۲ درصد از واردات نفت این کشور را تشکیل میدهد، روشن است که اگرچه این رابطه از اهمیت بالایی برخوردار است، اما رابطهای متوازن نیست. به اعتقاد من، سیاست خارجی موفق، سیاستی است که بتواند این عدم تقارن را کاهش دهد و روابط خارجی کشور را به سمت وضعیتی متوازنتر و متقابلتر هدایت کند.
از زاویه توجه به مساله تعادل در سیاست خارجی؛ ایران در شرایط گذار نظم جهانی و تشدید رقابت قدرتهای بزرگ، چه ظرفیتهایی برای حفظ استقلال راهبردی و تقویت قدرت چانهزنی خود دارد؟
مسالهای که باید مدنظر قرار بگیرد شکاف قابلتوجه میان ظرفیتهای بالقوه و قدرت واقعی کشور است. حتی اگر مساله جنگ را نیز در محاسبات خود در نظر نگیریم، همچنان با فاصله معناداری میان ظرفیتهای ایران و میزان تحققیافتگی قدرت اقتصادی آن مواجه هستیم. برای مثال، بر اساس آمار مربوط به سال ۲۰۲۴، میزان سرمایهگذاری مستقیم خارجی ورودی (FDI) به ایران حدود یکمیلیارد و ۴۵۰میلیون دلار بوده است؛ درحالیکه این رقم برای ترکیه به حدود ۱۰میلیارد و ۵۹۰میلیون دلار میرسد. همچنین متوسط رشد اقتصادی سالانه ایران از سال ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۵ حدود ۲.۱ درصد بوده و رشد سرانه نیز در همین دوره حدود ۰.۹ درصد برآورد میشود. این ارقام بسیار مهم هستند و هنگام ارزیابی قدرت کشور باید در کنار سایر مؤلفهها مورد توجه قرار بگیرند.
همچنین باید توجه داشت که تنگه هرمز یک اهرم فشار مهم برای ایران محسوب میشود، اما بهتنهایی کافی نیست. مدیریت ریسک و ظرفیتهای مرتبط با تنگه هرمز میتواند به یک اهرم دائمی برای چانهزنی تبدیل شود، اما توانایی ایجاد اختلال، در واقع نوعی قدرت سلبی است و باید با قدرت تولید منفعت تکمیل شود. این ظرفیت بهتنهایی کفایت نمیکند. نکته دیگر این است که وابستگیهای یکطرفه ایران باید به وابستگیهای دوجانبه و متقابل تبدیل شوند. در این راستا، تکمیل زیرساختهای کریدور شمال ـ جنوب، سرمایهگذاری در زنجیره گاز و پتروشیمی، توسعه تجارت برق منطقهای و ایجاد مزیتهایی که جایگزین کردن ایران را برای شرکا، رقبا و حتی دشمنان پرهزینه کند، از جمله سیاستهایی است که باید با جدیت و در اولویت بالا از سوی ایران دنبال شوند.
و مساله بازدارندگی...
در مورد بازدارندگی، از نگاه من، بازدارندگی مفهومی ترکیبی است که از تابآوری و چند لایه تشکیل میشود. این لایهها شامل لایه نظامی، اقتصادی، دیپلماتیک، فناوری و انسجام اجتماعی هستند. مجموع این عوامل، پایههای قدرت چانهزنی را تشکیل میدهند و قدرت بازدارندگی ایران را افزایش میدهند. پیوندهای ایدئولوژیک نیز در ارتباط با شبکه قدرت منطقهای ایران اهمیت دارند و نقش آنها در تامین و افزایش قدرت ایران غیرقابل انکار است. با این حال، اگر این پیوندها صرفا مبتنی بر شرایط جنگی یا تنها بر مسائل ایدئولوژیک استوار باشند، ممکن است آسیبپذیر شوند. بنابراین، باید آنها را با همکاریهای اقتصادی و سیاسی پایدار تکمیل کرد. بههرحال، ایران باید سیاست تنشزدایی با همسایگان را در پیش بگیرد. نکته بعدی، ضرورت تنوعبخشی به شراکتهای ایران است. پروژههایی که در چارچوب بریکس و شانگهای تعریف میشوند و همچنین همکاریهای ایران با هند، ترکیه، کشورهای عربی و کشورهای حوزه خلیج فارس و آسیای مرکزی، باید آنقدر گسترش پیدا کنند و به پروژههایی عینی و عملیاتی تبدیل شوند که عملا وابستگی ایران به شرق و غرب را متوازن کنند.
همچنان تحریم را یک مساله کلیدی و مانع بزرگ در این مسیر میبینید؟
رفع تحریمها باید بهعنوان مهمترین راهبرد ملی ایران تعریف شود. به این معنا که پیروزی ایران باید بر اساس میزان کاهش یا رفع تحریمها سنجیده شود؛ بهویژه پس از تمام چالشهای نظامی و راهبردیای که ایران طی یک سال گذشته با آنها روبهرو بوده است. به باور بنده ایران برای حفظ استقلال خود نیازی به قطع وابستگیها ندارد، بلکه باید وابستگیهای یکطرفه را به وابستگیهای متقابل تبدیل کند.
ایران چگونه میتواند از تبدیل شدن به موضوع معامله قدرتها به بازیگری اثرگذار در نظم جدید تبدیل شود؟
در جمعبندی میخواهم بگویم که قدرت در جهان در حال گذار است، اما تعریف بنده از این گذار این است که قدرت در جهان بهسمت توزیعی پیچیدهتر حرکت میکند؛ با این حال، برتری آمریکا در بسیاری از مؤلفهها همچنان پابرجاست. نکته بعدی این است که روابط ایران با چین و روسیه اهمیت بسیاری دارد و این دو کشور از شرکای مهم ایران هستند، اما منافع آنها با منافع ایران یکسان نیست و آنها نیز تعهد دفاعی در قبال ایران ندارند. سومین نکته این است که راهبرد ملی ایران باید بر ساخت همزمان سه نوع قدرت متمرکز باشد: قدرت جلوگیری از تهدید، قدرت تولید منفعت برای دیگران و قدرت انتخاب میان گزینههای مختلف. ایران نباید بهگونهای عمل کند که گزینههای انتخابش از بین بروند یا محدود شوند. این مساله اهمیت بسیار زیادی دارد. نکته بعدی این است که مساله ایران، کمبود ظرفیت ژئوپلیتیک نیست، بلکه شکاف میان ظرفیت ژئوپلیتیک و قدرت ژئواکونومیک آن است. بنابراین، مهمترین خواسته و راهبرد ایران باید کاهش فاصله میان این دو باشد.
اگر بخواهیم این مفاهیم انتزاعی را انضمامی کنیم، شما چه پیشنهادهای عملی را در قالب یک راهبرد واحد با لایهبندیهای قابل سنجش و تعریف برای جایابی ایران در این نظم در حال ظهور پیشنهاد میکنید؟
پیشنهادهای من برای ایران این موارد هستند: نخست، تنوعبخشی به بازارهای صادرات نفت و کاهش وابستگی به یک خریدار؛ بههرحال، وابستگی بیش از ۹۰ درصدی به یک کشور، تهدیدی امنیتی برای ایران محسوب میشود. ایران باید تلاش کند در یک بازه میانمدت، برای مثال سه تا پنج سال، برنامهای تدوین کند تا وابستگی خود به یک خریدار را کاهش دهد و بازارهای صادراتیاش را متنوع کند. در همین راستا، ایران باید قراردادهای بلندمدتی با خریداران جدید، از جمله هند، ترکیه و برخی کشورهای آسیای جنوب شرقی، منعقد کند. همچنین باید از سازوکارهای تسویه غیردلاری استفاده کند و بخشی از صادرات مواد خام خود را به صادرات فرآوردهها و محصولات پتروشیمی تبدیل کند. این اقدامات در چانهزنی با پکن به ایران اهرم میدهند و در موضوع تخفیفهای اجباری نیز ابزارهای بیشتری در اختیار ایران قرار میدهند.
ایران همچنین باید کریدور شمال ـ جنوب را از سطح یک سند، به یک پروژه اجرایی تبدیل کند. اولویت ایران باید تکمیل حلقههای مفقوده این کریدور، از جمله مسیر رشت-آستارا از طریق تامین مالی مشترک با روسیه و شرکای منطقهای باشد و همچنین کاهش زمان و هزینه ترخیص و ترانزیت باید در دستور کار قرار گیرد. موضوع بعدی این است که ایران باید یک بسته مذاکراتی دوگانه هم با شرق و هم با غرب طراحی کند؛ به این صورت که مذاکره موضوعی و مرحلهای با آمریکا و اروپا، بهویژه در ارتباط با کاهش تحریمها و بدون گره زدن این موضوع به مسائل دیگر، باید در دستور کار قرار گیرد. در کنار آن، ایران باید مشارکت خود با چین و روسیه را نیز حفظ کند. هیچیک از این روابط نباید جایگزین روابط دیگر شود. هدف ایران باید افزایش گزینههای پیش روی خود باشد، نه تغییر بلوک مشارکت خود. همچنین، آنچه برای ایران حیاتی است، جلوگیری از تبدیل شدن به کارت معامله دیگران و افزایش ابتکار عمل خود است.
واگذاری ماموریت مشخص به دیپلماسی اقتصادی منطقهای با همسایگان حوزه خلیج فارس و ترکیه نیز باید در دستور کار قرار بگیرد. باید چند پروژه مشترک و مشخص، برای مثال در حوزه تجارت برق، گاز، ترانزیت و مناطق آزاد مرزی، همراه با سازوکارهای اعتمادساز امنیتی، در دستور کار قرار گیرند. حتی در ارتباط با تنگه هرمز نیز میتوان چنین مباحثی را مطرح کرد. ایران باید از جایگاه عاملی که موجب نگرانی است، به بخشی از معماری امنیتی و اقتصادی منطقه تبدیل شود. از این طریق میتوان انگیزه همسایگان برای حرکت در مسیر همسویی علیه ایران را کاهش داد.
ایران همچنین باید با اصلاح محیط کسبوکار و انجام اصلاحات مالی، زمینه جذب سرمایه و فناوری را فراهم کند. باید چند منطقه ویژه با قواعد شفاف و تضمینهای لازم برای سرمایهگذاری خارجی تعریف کند، نظام بانکی و ارزی خود را اصلاح کند و ریسکهای حقوقی و قراردادی را کاهش دهد. همچنین باید افزایش جذب سرمایهگذاری را از حدود یکمیلیارد و ۴۵۰میلیون دلار در سال ۲۰۲۴ به سطحی همتراز با کشورهای منطقه هدفگذاری کند، مسالهای که اهمیت بسیاری دارد. در نهایت راهبرد ایران باید بر تبدیل شدن از کشوری مهم، اما قابل جایگزین، به حلقهای ضروری در زنجیرههای انرژی، ترانزیت و تجارت منطقهای متمرکز باشد. استقلال واقعی از همین نیاز متقابل و حضور در زنجیره تامین منطقهای و جهانی حاصل میشود و استقلال ایران از این مسیر تامین خواهد شد. خطر اصلی برای ایران تنها این نیست که به ابزاری برای معامله میان قدرتهای بزرگ تبدیل شود؛ بلکه خطر مهمتر، غیبت ایران از فرآیند شکلدهی به ترتیباتی است که مستقیما بر منافع آن تاثیر میگذارند.


