عابد اکبری، کارشناس ژئوپلیتیک به پرسش «دنیای اقتصاد» پاسخ داد: ترامپ به دنبال معامله با پکن و مسکو بر سر ایران است؟

تهران در معادله قدرت‌های بزرگ

شماره روزنامه: ۶۷۱۲ تاریخ چاپ: شماره خبر: ۴۳۰۹۳۱۶ خبر و دیپلماسی

دنیای اقتصاد - سعیده سادات فهری : نشست سه‌جانبه دونالد ترامپ، شی جین‌پینگ و ولادیمیر پوتین در شنژن، در شرایطی برگزار می‌شود که رقابت قدرت‌های بزرگ بر سر بازتعریف نظم بین‌المللی وارد مرحله تازه‌ای شده است. در این میان، ایران می‌تواند یکی از محورهای رایزنی واشنگتن با مسکو و پکن باشد؛ رایزنی‌ای که هدف احتمالی آن محدودسازی همکاری‌های اقتصادی، نظامی و امنیتی این دو کشور با تهران است. بااین‌حال، عابد اکبری، کارشناس مسائل ژئوپلیتیک در گفت‌وگو با روزنامه «دنیای اقتصاد» توضیح داد که روسیه و چین ممکن است بر سر ایران برخی امتیازها به واشنگتن بدهند اما این به معنای پذیرفتن انزوای کامل ایران نیست. همچنین اکبری تاکید کرد که قدرت واقعی برای تهران زمانی شکل می‌گیرد که بتواند منافع خود را با منافع بلندمدت روسیه و چین پیوند بزند و هزینه کنارگذاشتن را برای آنها افزایش دهد.

تهران در معادله قدرت‌های بزرگ
عکس: AFP

 در نشست سه‌جانبه شنژن، آیا می‌توان انتظار داشت ترامپ با طرح موضوع ایران، شی جین‌پینگ و ولادیمیر پوتین را به محدودسازی همکاری‌های اقتصادی، نظامی و امنیتی با تهران ترغیب کند؟

دکتر عابد اکبری

نشست سه‌جانبه را باید در متن تحولات ساختاری نظام بین‌الملل و تلاش آمریکا برای بازتعریف مناسبات خود با دو قدرت رقیب تحلیل کرد. اهمیت این نشست صرفا به موضوعات دوجانبه یا مدیریت اختلافات واشنگتن با مسکو و پکن محدود نمی‌شود؛ بلکه مساله مهم‌تر، تلاش احتمالی آمریکا برای ترسیم خطوط جدید تفاهم میان قدرت‌های بزرگ درباره کانون‌های منازعه در نظام بین‌الملل است. در این چارچوب، ایران می‌تواند یکی از موضوعات مهم رایزنی باشد؛ به‌ویژه آنکه دولت ترامپ می‌کوشد از یک‌سو هزینه‌های اقتصادی و راهبردی همکاری چین با تهران را افزایش دهد و از سوی دیگر، مسکو را به محدودسازی همکاری‌های نظامی و امنیتی با ایران ترغیب کند. با این حال، باید میان تمایل واشنگتن به شکل‌دهی چنین تفاهمی و امکان تحقق آن تمایز قائل شد. آمریکا ممکن است خواهان تبدیل ایران به موضوع تفاهم با روسیه و چین باشد، اما این به معنای برخورداری از قدرت لازم برای تحمیل چنین معادله‌ای نیست.

پکن و مسکو تا چه اندازه حاضرند در ازای دریافت امتیاز از واشنگتن، از بخشی از منافع راهبردی خود در رابطه با ایران چشم‌پوشی کنند؟

در واقع، مساله ایران برای پکن و مسکو صرفا یک پرونده منطقه‌ای نیست؛ بلکه با محاسبات کلان آنها درباره توزیع قدرت در نظام بین‌الملل ارتباط دارد. چین از منظر امنیت انرژی، دسترسی به منابع متنوع نفتی، کریدورهای تجاری و اتصال ژئوپلیتیک به غرب آسیا به ایران نگاه می‌کند. ایران برای پکن همچنین بخشی از معادله موازنه‌سازی در برابر نظم اقتصادی و امنیتی تحت رهبری آمریکاست. البته نباید این واقعیت را نادیده گرفت که چین یک قدرت عمل‌گراست و حاضر نیست به‌سادگی منافع گسترده اقتصادی خود با آمریکا و اروپا را قربانی مناسباتش با تهران کند. بنابراین، پکن ممکن است در مقاطعی سطح همکاری‌های اقتصادی با ایران را تعدیل کند، اما پذیرش راهبرد انزوای کامل ایران، الزاما با منافع بلندمدت این کشور سازگار نیست.

محاسبات روسیه نیز از زاویه دیگری اهمیت دارد. ایران برای مسکو یک شریک ژئوپلیتیک در محیط پیرامونی، بازیگری موثر در معادلات قفقاز و آسیای مرکزی و حلقه‌ای مهم در کریدور بین‌المللی شمال ـ جنوب است. همکاری‌های نظامی، امنیتی و اطلاعاتی دو کشور نیز در چارچوب موازنه‌سازی در برابر نفوذ غرب اهمیت پیدا می‌کند. با این‌حال، روسیه نیز متحد متعهد ایران به معنای کلاسیک نیست و همواره منافع مستقل خود را دنبال کرده است. اگر مسکو در مذاکرات احتمالی با واشنگتن امتیازاتی در حوزه اوکراین، تحریم‌ها یا امنیت اروپا دریافت کند، ممکن است در برخی ابعاد همکاری با تهران تجدیدنظر کند. اما چنین احتمالی را نباید با امکان کنار گذاشتن کامل ایران یکسان دانست. برای روسیه، حذف ایران از معادلات اوراسیا می‌تواند به معنای واگذاری بخشی از ظرفیت ژئوپلیتیک خود به رقبای منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای باشد.

از این منظر، واشنگتن برای همراه‌کردن مسکو و پکن با سیاست مهار ایران باید هزینه قابل‌توجهی بپردازد. چین و روسیه نیز به‌خوبی می‌دانند که ایران برای آمریکا صرفا یک مساله امنیتی نیست، بلکه بخشی از معادله وسیع‌تر بازتوزیع قدرت در اوراسیاست. بنابراین، محتمل‌ترین سناریو نه شکل‌گیری یک ائتلاف سه‌جانبه علیه ایران، بلکه نوعی تفاهم محدود، موضوعی و مبتنی بر معامله است؛ تفاهمی که در آن هر یک از قدرت‌ها تلاش می‌کنند بدون واگذاری کامل منافع خود، از پرونده ایران به‌عنوان اهرمی در مذاکرات بزرگ‌تر استفاده کنند.

ظاهرا ترامپ به دنبال تثبیت وضع موجود، یعنی نه جنگ گسترده و نه توافق با ایران است. این راهبرد تا چه اندازه پایدار است؟ آیا حفظ سایه جنگ در کنار تشدید فشارهای اقتصادی می‌تواند در بلندمدت واشنگتن را به اهدافش برساند یا ممکن است به افزایش احتمال درگیری نظامی منجر شود؟

در همین چارچوب، سیاست ترامپ برای حفظ وضعیت «نه جنگ و نه توافق» نیز قابل فهم است. این سیاست را می‌توان نوعی بازدارندگی فرسایشی دانست که در آن تهدید نظامی، فشار اقتصادی و محدودسازی فضای دیپلماتیک به‌صورت همزمان به کار گرفته می‌شوند تا ایران در شرایطی از نااطمینانی مستمر، به بازنگری در محاسبات راهبردی خود وادار شود. واشنگتن در این الگو می‌خواهد بدون پرداخت هزینه‌های سنگین یک جنگ منطقه‌ای، از مزایای فشار نظامی و اقتصادی بهره‌مند شود. بااین‌حال، این راهبرد با یک تناقض ساختاری روبه‌روست: فشار مستمر الزاما به تسلیم طرف مقابل منجر نمی‌شود؛ گاهی به بازتولید انگیزه‌های مقاومت، تقویت محاسبات امنیتی و محدودشدن امکان مصالحه می‌انجامد. به بیان دیگر، حفظ سایه جنگ در کنار فشار اقتصادی، اگر فاقد یک افق سیاسی روشن باشد، می‌تواند از ابزار چانه‌زنی به عامل تولید بحران تبدیل شود.

 اگر نشست سه‌جانبه نتواند به تفاهمی برای محدودسازی روابط ایران با چین و روسیه منجر شود، آیا این وضعیت به تقویت موقعیت تهران می‌انجامد؟

 پاسخ مثبت است، اما مشروط. شکست احتمالی تلاش آمریکا برای ایجاد اجماع میان قدرت‌های بزرگ، می‌تواند فضای مانور دیپلماتیک ایران را افزایش دهد؛ ولی صرف تداوم خرید نفت از سوی چین یا استمرار همکاری‌های امنیتی با روسیه، به‌خودی‌خود قدرت چانه‌زنی ایجاد نمی‌کند. قدرت واقعی زمانی شکل می‌گیرد که ایران بتواند منافع خود را با منافع بلندمدت این دو کشور پیوند بزند و هزینه کنارگذاشتن تهران را برای آنها افزایش دهد.

در این میان، مهم‌ترین مساله برای سیاست خارجی ایران، جلوگیری از تبدیل‌شدن به موضوع معامله قدرت‌های بزرگ است. تجربه تاریخی روابط بین‌الملل نشان می‌دهد که قدرت‌های بزرگ حتی بدون توافق رسمی درباره سرنوشت یک کشور، ممکن است درباره حدود منافع و خطوط قرمز یکدیگر به تفاهم برسند. بنابراین، اتکای انحصاری به حمایت روسیه و چین، به همان اندازه که می‌تواند فرصت‌آفرین باشد، بالقوه آسیب‌پذیر نیز هست. تهران باید روابط خود با این دو کشور را از سطح همکاری‌های سیاسی و مقطعی به مناسبات اقتصادی، فناورانه، زیرساختی و امنیتی پایدار ارتقا دهد؛ همزمان، تنوع‌بخشی به شرکای خارجی، تقویت مناسبات با همسایگان و قدرت‌های میانی و ارائه ابتکارهای مستقل برای امنیت منطقه‌ای را در دستور کار قرار دهد.

نکته بنیادی این است که ایران نباید صرفا در انتظار آن باشد که دیگران درباره منافعش تصمیم نگیرند؛ بلکه باید شرایطی ایجاد کند که تصمیم‌گیری درباره ایران بدون در نظر گرفتن منافع و ملاحظات تهران، پرهزینه و دشوار باشد. این مستلزم عبور از دیپلماسی واکنشی و حرکت به سمت دیپلماسی ابتکارمحور است؛ دیپلماسی‌ای که بتواند ایران را از یک متغیر در مذاکرات قدرت‌های بزرگ به بازیگری موثر در شکل‌دهی به معادلات منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای تبدیل کند.

  شنژن زیر ذره‌بین جهان

 

ما را در شبکه‌های اجتماعی دنبال کنید
دنیای اقتصادواحد همایش‌ها

رویداد جامع ۱۴۰۵

معدن و صنایع معدنی

۲۲ تا ۲۵ دی‌ماه ۱۴۰۵ تهران، مرکز همایش‌های بین‌المللی ایران‌مال
جزئیات رویداد بازدید از نمایشگاه برای عموم آزاد است
  • ISMCهمایش و نمایشگاه چشم‌اندازصنعت فولاد و سنگ‌آهن
  • NFCهمایش و نمایشگاه چشم‌اندازصنایع فلزات غیرآهنی
  • Digital Mining Conferenceهمایش و نمایشگاهمعدنکاری دیجیتال
ثبت‌نام آغاز شددی‌ماه ۱۴۰۵

جایگاه خود رارزرو کنید

ثبت‌نام انفرادی۹۹٬۰۰۰٬۰۰۰ریال
۱۰٪ کمترثبت‌نام گروهی (هر نفر)۸۹٬۱۰۰٬۰۰۰ریال
دنیای اقتصاد را بعنوان منبع مورد اعتماد خود به گوگل معرفی کنید افزودن