یادداشت
توسعه صنعتی استان زنجان و جایگاه آن در برنامههای توسعه
براساس اسناد موجود، استان زنجان در دهههای گذشته یکی از محرومترین استانهای کشور بوده و با مقولهای به نام صنعت به کلی بیگانه بوده است.برای تبیین این ادعا از یکی از اسناد توسعه استان که در اواسط دهه ۱۳۵۰ تدوین گردیده است، مدد میگیریم.«زنجان یکی از فقیرترین استانهای ایران است، اقتصاد راکد آن از رشد قابل ملاحظهای که از خصوصیات بارز اقتصادی سالهای گذشته و متاثر از درآمد نفت بوده، کمتر سود برده است.حدود ۸۰درصد جمعیت استان روستایی است در حالی که این وضعیت در کل کشور ۵۷درصد است.مرکز شهری استان از نظر زیربنایی، اجتماعی و اقتصادی بسیار ضعیف بوده و با نواحی روستایی پیوستگی ندارد.» این محرومیت و عقبماندگی برای استان که از امکانات طبیعی و موقعیت نسبتا ممتازی برخوردار بوده و در فاصلهای نه چندان دور با پایتخت کشور قرار دارد و در مسیر ترانزیت بینالمللی (و در گذشتههای دور در مسیر جاده ابریشم) استقرار داشته سوالات زیادی را در ذهن علاقهمندان و مسوولان توسعه استان ایجاد میکند.
توسعه صنعتی استان زنجان و جایگاه آن در برنامههای توسعه
این ویژگی در نیمه دوم دهه ۱۳۵۰ با الحاق شهرستان قزوین و تاکستان به استان زنجان برای دو دهه به فراموشی سپرده شد و استان زنجان (با احتساب قزوین و تاکستان) به عنوان استانی برخوردار، صنعتی و توسعهیافته تلقی گردید.
بررسی اسناد توسعه در سالهای قبل از انقلاب اسلامی نشانگر بیتوجهی برنامههای توسعه وعمرانی ملی به استان بوده و سهم و نقش استان در تقسیم کار ملی بسیار اندک و ناچیز بوده است.
برای مثال در مطالعات گروه بتل (BETEL) تنها به ایجاد صنایع کوچک و افتتاح مجدد کوره آجرپزی در استان اشاره شده است.
تنها در سالهای بعد از انقلاب اسلامی است که توجه به استان دچار تحول اساسی شده و واگذاری نقش واقعی به استان مورد توجه و تاکید فراوان قرار گرفته است.
وضعیت صنعتی استان زنجان در سطح کشور
استان زنجان از لحاظ ردهبندی صنعتی در بین استانهای کشور در رده چهاردهم قرار دارد و از لحاظ توسعهیافتگی جزو استانهای کمتر توسعه یافته است. کل تعداد پروانههای بهرهبرداریهای فعال استان زنجان تا زمان پیروزی انقلاب اسلامی ۳۰فقره با سرمایهگذاری ثابت ۹/۴۴۲میلیون ریال و اشتغال مستقیم ۴۴۱۴نفر بوده است.
جایگاه بخش صنعت و معدن در برنامه سوم توسعه (۸۳-۷۹):
عمدهترین راهبردها و سیاستهای پیشنهادی بخش صنعت و معدن استان در برنامه سوم به شرح ذیل بوده است.
*توسعه سریع صنعتی استان با تاکید بر توسعه فضای مناسب و با توجه به زیربناهای تجهیزشده و اولویت تکمیل طرحهای نیمه تمام
*گسترش صنایع معدنی با توجه به پتانسیلها و اندیسهای متنوع معدنی
*توسعه صنایع روستایی و تقویت صنایع وابسته به تولیدات کشاورزی
*کاهش قیمت تمامشده در اراضی شهرکها و نواحی صنعتی
*ایجاد صنایع جنبی مربوط به سرب و روی
*جلب مشارکت سرمایهگذاران داخلی و خارجی و تجهیز منابع مردمی جهت توسعه سرمایهگذاری در بخش صنعت و معدن
*گسترش خدمات فنی و مهندسی مربوط به بخش صنعت و معدن
*ایجاد مناطق ویژه اقتصادی در استان
*گسترش تحقیق و توسعه و آموزش مرتبط با بخش صنعت ومعدن
روند سرمایهگذاری در صنعت و معدن استان در سالهای (۸۳-۷۹)
صدور جواز تاسیس و توسعه و تکمیل و بهرهبرداری برای واحدهای صنعتی در طول سالهای اخیر روندی روبه گسترش داشته و به طور متوسط حدود ۴۶۶جواز تاسیس و توسعه و ۵۸پروانه بهرهبرداری واحدهای مختلف صنعتی در سطح استان صادر گردیده است. صدور پروانه تاسیس سالانه به طور متوسط ۵۰درصد و صدور پروانه بهرهبرداری ۲۱درصد رشد داشته است. تا پایان سال ۱۳۸۴تعداد ۷۱۰فقره پروانه بهرهبرداری و مکمل با سرمایه ثابت ۵۰۸۶۰۱۲میلیارد ریال و با اشتغالزایی ۲۸۱۳۰نفر صادر گردیده است.
تعداد جواز تاسیس و توسعه صادره تا پایان سال گذشته ۲۷۱۷فقره با پیشبینی سرمایهگذاری ۵۳۶۳۰۳۳۸میلیارد ریال و با اشتغالزایی ۱۲۲۲۰۷نفر بوده که تعداد ۴۵۰فقره با ایجاد اشتغال برای ۲۲۶۲۲ نفر نسبت به تامین زمین مورد نیاز و ساختوسازهای اولیه اقدام نمودهاند.
قابلیتهای صادراتی:
مقایسه عملکرد صادراتی استان زنجان در سالهای گذشته به خوبی قابلیتهای صادراتی استان را در زمینه کالاهای صنعتی نمایان میسازد به همین دلیل صادرات کالاهای صنعتی در مقایسه با سایر بخشهای تعاون، شرکتهای بازرگانی، کشاورزی و معدنی به بیشترین حد خود رسیده است.
صادرات مواد معدنی و فلزی پس از محصولات صنعتی در اولویت دوم قرار دارد.
از مهمترین اقلام صادراتی میتوان به موارد ذیل اشاره کرد: اکسید روی، مواد معدنی، شمش روی، سولفات روی و مس، شمش سرب، مفتول مسی، فرش و نخ، روغن دنده و موتور، آبمیوه، وسایل ارتوپدی، ترانسفورماتور، پارچه پردهای، رب گوجهفرنگی و... که به کشورهای مقصد مانند کرهجنوبی، روسیه، آلمان، کانادا، مالزی، عراق، ایتالیا، مصر، افغانستان، امارات، چین، سنگال، پاکستان، ارمنستان، اوکراین و... صادر میشود.
در طول سال ۱۳۸۴ میزان صادرات با رشدی معادل ۷۵درصد نسبت به مدت مشابه در سال قبل به میزان ۱۳۱۰۰۰۰۰۰دلار رسید.
شهرکهای صنعتی استان زنجان
در حال حاضر ۷ شهرک صنعتی با حدود ۸۴۰هکتار زمین و ۵۱۸هکتار صنعتی در استان فعال است که تعداد ۷۰۰واحد صنعتی را در خود جای دادهاند.
در راستای توسعه شهرکهای صنعتی برای ۵شهرک صنعتی دیگر مصوبه هیات وزیران اخذ گردیده که به دنبال تامین زمین است.
شهرکهای صنعتی استان با برخورداری از امکانات و امتیازات عمومی مانند آب، برق، مخابرات، فضای سبز و پوشش تلفنهمراه دارای ویژگیهایی است که فضای مناسب و مطمئن برای سرمایهگذاری صنعتی فراهم نموده است.
بخش معدن در کشور همانند خود معدن که در اعماق زمین قرار دارد، ناشناخته است و میتوان گفت یک بخش مهجور و قدرناشناخته در اقتصاد باقیمانده است. پتانسیلهایی که در این بخش در مقایسه با جهان دارد با آنچه سهم ایران در بازار جهانی است، اصلا تطبیق نمیکند و همین نکته نشان میدهد که در اهتمام به سرمایهگذاری و تحقیق و توسعه در بخش معدن به طور کلی کوتاهی شده است، یعنی هدفگذاری در این بخش در ارتباط با سهم آن در ارزش افزوده ملی باید متناسب با سهمی باشد که بخش معدن در ذخایر معدنی دنیا دارد.
در سالهای گذشته در استخراج معادن غیرفلزی روند روبهرشدی هرچند مختصر تحقق پیدا کرده که موجب بالارفتن نرخ رشد در آن نسبت به اهداف برنامه سوم شده است. البته رشد در همه بخشهای معدنی صورت نگرفته است.
این نکته نشان از میزان پتانسیلهای بخش معدن در رسیدن به جایگاهی ویژه و مناسب در اقتصاد ایران است که باید با بررسی و مرتفع ساختن موانع و چالشها به آن رسید.
پس چالش اول که پیش روی بخش معدن است، داشتن استراتژی در رابطه با چالش جهانی شدن است. چالش دوم رقابتی شدن است، در دنیای امروز نمیتوان سیاستهای حمایت را در درازمدت اعمال کرد، چرا که سیاستها زمانی موفق هستند که به طور کوتاهمدت اعمال شوند و در درازمدت به تقویت بنیه بخش ختم میشوند. خوشبختانه طی سالهای اخیر به مشکل انحصاری بودن فعالیتهای دولت در بخش معدن پرداخته و چارهجویی شده است که نمود بارز آن حضور آرامآرام بخش خصوصی در آن است. اعلام سیاستهای کلی اصل ۴۴ قانون اساسی که خردادماه سالجاری مطرح شد، زمینههای حضور و فعالیت بخش خصوصی را به طور کامل باز کرده است. اگر نگاهی جامعنگر در سیاستهای ارتقای بخش معدن داشته باشیم، در این صورت گزینههای مختلفی در سرمایهگذاری و انتخاب تکنولوژی مناسب به وجود میآید، در نتیجه اگر شرایط لازم بخش معدن در اقتصاد کشور فراهم شود، میتوان گفت که پیام این بخش بیش از هر بخش دیگری پیام امنیت اقتصادی است، پس اگر فضای سرمایهگذاری داخلی و خارجی را در این بخش تقویت کنیم و پیام آن را در بازارهای سرمایهای جهان عنوان و تاکید کنیم، در واقع بهترین علامت در بحث امنیت سرمایهگذاری در بخش اقتصاد ایران را عنوان کردهایم.
باید ذکر کرد اقتصادهایی رشد کردهاند که در آن بخش خصوصی و دولتی در تعامل با یکدیگر کشور خود را ساختهاند. دولت به عنوان سیاستگذار کلان اقتصادی و مدیران و فعالان اقتصادی که خود اقتصاد را میبینند، باید در تعامل با یکدیگر و ایجاد رابطهای صمیمی و نقادانه و با حضور تشکلها و انجمنها جهت بهبود این رابطه به وظیفه تاریخی و ملی خود که همان ایجاد اقتصاد پویا است عمل کنند.
استان زنجان به لحاظ وجود رخدادهای گوناگون زمینشناسی دارای کانسارهای متنوعی است و از نظر داشتن ذخایر غنی عناصر فلزی دارای اهمیت است. در حدود ۷۵درصد تنوع مواد معدنی کشور در این استان وجود دارد، قرار گرفتن یکی از بزرگترین معادن سرب و روی جهان و ذخایر متعدد سنگهای تزئینی اعم از گرانیت، مرمریت، تراورتن، آهن، سرب، مس، منگنز، کرومیت، تالک، فلدسپات، انواع خاکهای صنعتی، منیزیت، آلونیت، کائولن، سولفات منیزیم، سیلیس، نمک طعام باریتین، براسیت، پرلیت، ذغالسنگ، طلای پلاسری، گچ و آهک، سنگ لاشه، نک آبی و... از نمونه های مواد معدنی استان است.
معادن مهم استان عبارتنداز سرب و روی انگوران، بر قره گل، فلدسپات مغانلو، سیلیس قزلجه، سیلیس شیورین، گرانیت خلیفهلو، گرانیت خراسانلو ۲، کائولن مرسون، خاک صنعتی خراسانلو، آهن مروارید، نمک سیدلر، فلدسپات دوران، مس بایچه باغ. استان زنجان جزو استانهای درجه دو بوده و از نظر زمینشناسی و تکنیک دارای موقعیت ویژه ای است و از نظر حجم ذخایر نیز در این استان ذخایر عظیمی همچون معدن انگوران وجود دارد.
فعالیتهای پایهای اکتشافی و فعالیتهای معدنی در این استان توسط سازمان زمینشناسی و سازمان صنایع و معادن (طرحها استانی) و بخش خصوصی صورت گرفته است.
با عنایت به وضعیت زمینشناسی زنجان و به خصوص زون طارم و با عنایت به فعالیتهای انجام شده قبلی و نتایج به دست آمده تاکنون حاکی از این موضوع بوده است که این زون پتانسیل قابل توجهی از عناصر فلزی پایه (مس، طلا و سرب و روی و نقره) دارد. البته این اندیسها از نوع رگهای بوده و جزو ذخایر کوچک دستهبندی میشوند ولی تعداد آنها در منطقه زیاد بوده و به صورت پراکنده در منطقه وجود دارند و در صورت یک برنامهریزی اصولی قابل بهرهبرداری و با ارزش هستند.
از مهمترین طرحهای اکتشافی استان میتوان به موارد ذیل اشاره نمود:
۱ - اکتشاف ژئو شیمیایی نیمه تفصیلی طلا در شمال چنگوری با پیشرفت فیزیکی ۹۵درصد در منطقه خدابنده
۲ - اکتشاف تفصیلی مس چرگر با پیشرفت فیزیکی ۹۵درصد در منطقه ابهر
در حال حاضر تعداد ۱۳۰ فقره پروانه اکتشافی و ۱۲۸ فقره پروانه بهرهبرداری با سرمایهگذاری ۱۱۹۳۹۰۵۰۰هزار ریال صادر گردیده است که زمینه اشتغال ۱۲۷۳ نفر را فراهم نموده است.
با نگاهی گذرا به مواد معدنی، مشخص میگردد که استان زنجان دارای قابلیت معدنی بالا و تنوع معدنی قابل توجه میباشد و نیاز دارد مسوولان نسبت به توسعه و بهرهوری از معادن توجه خاصی داشته باشند، به طوری که به منظور تشویق بخش غیر دولتی، زمینه را برای فعالیت و سرمایهگذاری فراهم نمایند تا بتوانیم در راه نیل به این هدف گاهی هر چند کوچک برداریم.
(گزارش اختصاصی سازمان صنایع و معادن استان زنجان برای دنیای اقتصاد).
ارسال نظر