فرمان اقتصاد قوی به نرخ بهره
دنیای اقتصاد: آیا پیشرفت هوش مصنوعی و افزایش بهرهوری اقتصاد باید نرخ بهره را بالا ببرد؟ نظریههای متعارف اقتصادی پاسخ مثبتی به این پرسش میدهند. زیرا انتظار رشد بیشتر اقتصاد میتواند مصرف خانوارها و سرمایهگذاری شرکتها را افزایش دهد و تقاضا برای منابع مالی را بالا ببرد. با این حال پژوهش تازهای از فدرالرزرو آمریکا نشان میدهد رابطه میان این دو متغیر همیشه به این سادگی نیست. بر اساس یافتههای این پژوهش خبرهای مثبت درباره افزایش بهرهوری در آینده نهتنها نرخ بهره بلندمدت را افزایش نمیدهند بلکه میتوانند به کاهش آن منجر شوند. دلیل این اتفاق کاهش ریسک سرمایهگذاری در اوراق بلندمدت است. این یافته همچنین نشان میدهد خوشبینی به ظرفیت هوش مصنوعی برای افزایش بهرهوری نمیتواند افزایش اخیر نرخهای بهره بلندمدت آمریکا را توضیح دهد. اما چرا انتظار رشد اقتصادی به جای افزایش نرخ بهره میتواند آن را کاهش دهد؟
چرا رشد بهرهوری همیشه نرخ بهره را بالا نمیبرد؟
برای پاسخ به این پرسش باید به تفاوت میان دو نوع نرخ بهره توجه کرد. نرخهای کوتاهمدت بیشتر تحتتاثیر سیاستهای بانک مرکزی و انتظارات بازار از تصمیمهای آینده آن قرار دارند. اما نرخهای بلندمدت علاوه بر این عوامل از میزان ریسکی که سرمایهگذاران برای نگهداری اوراق در دورههای طولانی متحمل میشوند نیز تاثیر میپذیرند.
پژوهشگران فدرالرزرو معتقدند همین تفاوت میتواند دلیل اصلی کاهش نرخهای بلندمدت پس از انتشار خبرهای مثبت درباره بهرهوری باشد. وقتی چشمانداز اقتصاد بهتر میشود، سرمایهگذاران نسبت به آینده اطمینان بیشتری پیدا میکنند. در نتیجه برای نگهداری اوراق بلندمدت به بازده اضافی کمتری نیاز دارند. این اتفاق باعث کاهش صرف ریسک و در نهایت افت بازده اوراق میشود.
برای بررسی این رابطه پژوهشگران از یک مدل اقتصادسنجی استفاده کردهاند که میتواند اثر خبرهای امروز بر انتظارات اقتصادی آینده را اندازهگیری کند. اهمیت این روش در آن است که افزایش بهرهوری معمولا بلافاصله اتفاق نمیافتد. برای مثال ممکن است شرکتها امروز سرمایهگذاری در هوش مصنوعی را آغاز کنند اما افزایش واقعی تولید و کاهش هزینههای آنها چند سال بعد نمایان شود. با این حال بازارهای مالی از همان زمان انتشار خبرهای امیدوارکننده به آینده واکنش نشان میدهند. نتایج مدل نیز همین موضوع را تایید میکند. پس از انتشار خبر مثبت درباره بهرهوری سرمایهگذاری شرکتها و شاخص بازار سهام افزایش پیدا میکنند. مصرف خانوارها نیز بهتدریج رشد میکند. اما افزایش اصلی بهرهوری با فاصله زمانی و طی چند سال به وقوع میپیوندد. به این ترتیب بازارها پیش از آنکه آثار کامل فناوریهای جدید در اقتصاد دیده شود به استقبال منافع احتمالی آنها میروند.
هوش مصنوعی توضیحدهنده افزایش نرخهای بهره نیست
یکی از بخشهای مهم پژوهش به بررسی تحولات بازار اوراق آمریکا پس از عرضه عمومی چتجیپیتی در نوامبر ۲۰۲۲ اختصاص دارد. در این دوره سرمایهگذاران بهتدریج به این نتیجه رسیدند که هوش مصنوعی میتواند ساختار تولید و فعالیت شرکتها را تغییر دهد و در بلندمدت بهرهوری اقتصاد را افزایش دهد. پژوهشگران برای بررسی این موضوع تغییرات انتظارات بهرهوری را از سهماهه چهارم سال ۲۰۲۲دنبال کردهاند. نتایج نشان میدهد اخبار مربوط به بهرهوری در ابتدا منفی بوده است. این وضعیت با افت بازار سهام در سال ۲۰۲۲ همزمان شده است. اما از سال ۲۰۲۳به بعد خبرهای مثبت درباره بهرهوری آینده افزایش پیدا کرده است. این تغییر با گسترش توجه به هوش مصنوعی و خوشبینی نسبت به ظرفیت آن برای افزایش تولید همخوانی دارد. با وجود این تغییر انتظارات نرخهای بهره بلندمدت مسیر متفاوتی را طی کردهاند. مدل پژوهشگران نشان میدهد اخبار مثبت بهرهوری در سالهای ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۵ به تدریج اثر اخبار منفی سال ۲۰۲۲ را خنثی کردهاند. در سهماهه دوم سال ۲۰۲۶ نیز اثر خالص اخبار مربوط به بهرهوری بر بازده واقعی اوراق خزانهداری ۱۰ساله تقریبا صفر یا اندکی منفی بوده است.
برای درک بهتر این نتیجه باید به تفاوت میان پیشبینی مدل و تغییر واقعی نرخ بهره توجه کرد. مدل در صورت نبود شوکهای اقتصادی انتظار داشت بازده واقعی اوراق ۱۰ساله به سطوح پایین پیش از همهگیری بازگردد. اما تا اوایل سال ۲۰۲۶فاصله میان پیشبینی مدل و مقدار واقعی بازده به ۲۰۰ واحد پایه رسید. در همین دوره بازده واقعی اوراق از سهماهه سوم ۲۰۲۲ تا سهماهه دوم ۲۰۲۶ حدود ۹۰واحد پایه افزایش یافت. این مقایسه نشان میدهد مدل نتوانسته افزایش نرخهای بلندمدت را صرفا با اخبار مربوط به بهرهوری توضیح دهد. حتی خوشبینی به هوش مصنوعی نیز نتوانسته است سهم قابلتوجهی در افزایش بازده اوراق داشته باشد. بنابراین برای توضیح رشد نرخهای بهره آمریکا باید به عوامل دیگری فراتر از انتظارات فناوری و بهرهوری توجه کرد.
نرخ بهره تعادلی هم از قاعده متعارف پیروی نمیکند
یافته دیگر پژوهش به مفهومی به نام نرخ بهره تعادلی یا مربوط میشود. این نرخ نشان میدهد در شرایطی که اقتصاد از شوکهای موقت عبور کرده و در وضعیت باثبات قرار گرفته است، چه سطحی از نرخ بهره واقعی برای حفظ تعادل اقتصادی مناسب خواهد بود. این نرخ مستقیما در بازار مشاهده نمیشود. به همین دلیل اقتصاددانان برای تخمین آن از شاخصهای مختلف استفاده میکنند. یکی از این شاخصها نرخ بهره واقعی مورد انتظار در فاصله ۵ تا ۱۰سال آینده است.
این شاخص نشان میدهد بازارها در بلندمدت چه سطحی از نرخ بهره واقعی را انتظار دارند. بر اساس نظریه متعارف افزایش بهرهوری باید نرخ بهره تعادلی را بالا ببرد، زیرا وقتی شرکتها میتوانند از سرمایهگذاری خود بازده بیشتری کسب کنند تقاضا برای سرمایه افزایش مییابد. اما پژوهش فدرالرزرو نشان میدهد پس از انتشار خبرهای مثبت درباره افزایش بهرهوری نرخ بهره واقعی مورد انتظار در افق ۵ تا ۱۰ سال آینده کاهش پیدا میکند.
این نتیجه از آن جهت اهمیت دارد که نشان میدهد حتی با وجود بهبود چشمانداز رشد اقتصادی نمیتوان افزایش نرخ بهره تعادلی را قطعی دانست. در واقع اگر افزایش بهرهوری همزمان با کاهش ریسک اقتصادی و کاهش صرف ریسک اوراق همراه شود، ممکن است نرخهای بهره بلندمدت در مسیر نزولی قرار بگیرند. در مجموع یافتههای این پژوهش نشان میدهد رابطه میان رشد بهرهوری و نرخ بهره به عوامل بیشتری از میزان رشد اقتصادی وابسته است. افزایش بهرهوری میتواند تقاضا برای سرمایهگذاری را بالا ببرد و در ابتدا فشار افزایشی بر نرخهای کوتاهمدت وارد کند. اما همزمان بهبود چشمانداز اقتصاد میتواند نگرانی سرمایهگذاران را کاهش دهد و تقاضا برای اوراق بلندمدت را افزایش دهد. در چنین شرایطی کاهش صرف ریسک میتواند بر اثر افزایشی تقاضای سرمایهگذاری غلبه کند.
بنابراین پیشرفت هوش مصنوعی و افزایش احتمالی بهرهوری لزوما به معنای افزایش نرخهای بهره بلندمدت نیست. از سوی دیگر نمیتوان افزایش نرخهای اخیر اوراق خزانهداری آمریکا را به خوشبینی نسبت به هوش مصنوعی نسبت داد. این پژوهش در نهایت بر یک نکته تاکید دارد: برای فهم مسیر نرخهای بهره باید علاوه بر رشد اقتصادی و سیاست پولی به میزان ریسک و انتظارات سرمایهگذاران نیز توجه کرد.


