باید بازار نقدی ارز را به رسمیت بشناسیم
فاز اول بازار آتی دلار
![فاز اول بازار آتی دلار](https://cdn.donya-e-eqtesad.com/thumbnail/JzKI9nvRQGY3/QHn8O9nsSzT8qCU7RegsN6Pbb5v74eEtbKeSOh05RaYq672OrIRuQkt7TZyzEhnm/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%B1%2B%D8%A7%D8%B1%D8%B2%2B%D8%AF%D9%84%D8%A7%D8%B1+copy.jpg)
رئیس کل بانکمرکزی نیز اخیرا از برنامه این نهاد برای تشکیل بازار آتی خبر داده است. با این حال کارشناسان یکی از مهمترین پیششرطهای ایجاد این بازار را یک بازار پایه ارز دارای عمق بهطوریکه نرخ آن نیز مورد قبول همه فعالان اقتصادی باشد، عنوان میکنند. موضوعی که به نظر میرسد در شرایط فعلی چندان صادق نباشد و استفاده از این ابزار را با مشکلاتی مواجه سازد. مدیریت و کنترل بازار ارز همواره یکی از اولویتهای اصلی سیاستگذار در اقتصاد ایران بوده است. طی سالهای گذشته اقتصاد کشور بحرانهای ارزی را تجربه کرده که باعث شده است که اهمیت مدیریت بازار ارز را بیش از پیش پررنگ میسازد. یکی از ابزارهایی که کارشناسان استفاده از آن را به سیاستگذار پیشنهاد میکنند، بازار آتی ارز است.
هرچند این ابزار تاکنون اجرایی نشده، اما در شرایط فعلی که بازار به ثبات رسیده است، برخی معتقدند بهترین زمان برای اجرایی شدن ابزار بازار آتی ارز است. محمدرضا فرزین، رئیسکل بانکمرکزی در همین رابطه در گفتوگویی که با مجموعه رسانهای «دنیایاقتصاد» داشت، از برنامه بانکمرکزی برای تشکیل بازار فوروارد؛ (آتی) خبر داد. به گفته او در بانک مرکزی، مرکز مبادله ارزی با استفاده از ابزارهای مالی توسعه یافته است و همچنین بازار فوروارد (آتی) و صندوق تثبیت نرخ ارز نیز راهاندازی خواهد شد. فرزین تاکید کرده است که بررسیها نشان میدهد اکنون تقاضای ارز براساس نیازهای واقعی است و در واقع نیازهای متعدد در همین سامانه پاسخ داده خواهد شد که همین موضوع توانسته به آرامش بازار کمک کند. به گفته فرزین در شرایطی که کشور در معرض حملههای مستقیم قرار دارد، سیاستگذار چارهای جز این ندارد که بتواند بازار را به آرامش برگرداند.
فلسفه تشکیل بازار آتی ارز
در همین رابطه «دنیایاقتصاد» در گفتوگو با مهدی حیدری، کارشناس اقتصادی الزامات و امکان تشکیل بازار آتی ارز را مورد بررسی قرار داده است. حیدری در رابطه با تشکیل بازار آتی ارز بهعنوان ابزاری برای کنترل نوسانات نرخ ارز گفت: بازار آتی ارز ابزار مهمی برای پوشش نوسانات نرخ ارز و مدیریت نرخ ارز است. البته باید توجه کرد که بازار آتی ارز طبعا نوسانات را از بین نمیبرد؛ اما برای کشور ما خصوصا از سال۹۷ که بحرانهای ارزی پیاپی و با فاصله کم را تجربه کردیم، میتوانست کمک حال فعالان اقتصادی باشد. او ادامه داد: بهطور طبیعی در شرایط نوسانات ارزی ایجاد چنین بازاری سخت خواهد بود؛ اما در حال حاضر که بازار ثبات نسبی را تجربه میکند شرایط خوبی برای راهاندازی این بازار مهیا است. ایجاد بازار آتی ارز در شرایطی که نوسانات روزانه چندان بالا نیست، کمک میکند که فعالان بازار بیشتر با این ابزار آشنا شوند و تنظیمگر و سیاستگذار هم بهتر شرایط این بازار را رصد کنند و ابزارهای کنترلی لازم را فراهم کنند. با راهاندازی این بازار در شرایط ثبات نسبی، آمادگی لازم برای مدیریت ریسک نرخ ارز در شرایط بحرانی برای فعالان اقتصادی فراهم خواهد شد.
ابزار پوشش ریسک
این کارشناس با تاکید بر اینکه بازار آتی ارز به خودی خود نمیتواند ثبات را به بازار بیاورد، خاطرنشان کرد: نوسانات ارز ناشی از اتفاقات دیگری هستند و به بخش واقعی اقتصاد، شرایط سیاسی و عرضه و تقاضای ارز در اقتصاد برمیگردند. اما این ابزار به فعالان اقتصادی کمک میکند که بتوانند ریسک نرخ ارز را مدیریت کنند. به این معنا که ریسک را با یکدیگر تاخت بزنند و افرادی که از افزایش نرخ ارز سود میکنند و افرادی که از این موضوع متضرر میشوند، بتوانند طی قراردادی ریسک یکدیگر را پوشش دهند. به گفته حیدری، اگر این ابزار به خوبی کار کند و بین فعالان اقتصادی متداول شود، آن زمان میتوان اینگونه استدلال کرد که فعالان اقتصادی توانستهاند ریسک خود را در مقابل نوسانات نرخ ارز پوشش دهند. در چنین شرایطی نیازهای احتیاطی که در واقع برای آینده استفاده میشود کمتر خواهد شد و چون تقاضا کم میشود از همین کانال کمک میکند که نرخ ارز ثبات بیشتری داشته باشد. بنابراین در حلقه اول، بازار آتی ارز به ثبات کمک نمیکند؛ اما وقتی این بازار به خوبی کار کند میتواند با کاهش خریدهای احتیاطی به ثبات بازار کمک کند.
ترس سیاستگذار
این کارشناس در رابطه با ترس سیاستگذار از اجرای چنین سیاستی نیز گفت: ما تا حدی باید سیاستگذار را درک کنیم. فرض کنید بازاری دارید که با اهرم ۲۰ یا ۵۰ میتوانید وارد بازار ارز شوید. یعنی با هزارتومان میتوانید به اندازه ۵۰هزارتومان، موقعیت در بازار ارز بگیرید. در شرایطی که بازار صعودی است و ترس از افزایش قیمت ارز وجود دارد، ممکن است که ورود فعالان سفته باز از این کانال ریسک را بالا ببرد. او ادامه داد: در مرحله اول برای کاهش دغدغههای سیاستگذار میتوان این بازار را منحصر به فعالان واقعی اقتصادی و اعم از صادرکنندگان و واردکنندگان کرد. در واقع طرف موقعیت خرید در بازار آتی همانی باشد که میدانیم ۶ماه یا یکسال آینده نیاز واقعی ارز برای واردات دارد و طرف دوم در موقعیت فروش مجموعهای باشد که در آینده ارز برای فروش خواهد داشت. اگر بازار به این شکل تنظیم شود، دغدغه سفتهبازی در آن کمتر خواهد بود. البته ممکن است در آینده مانند اکثر کشورهای دنیا، بازار برای همه، اعم از کسی که ریسک خود را مدیریت میکند یا کسی که به دنبال سودآوری معامله میکند در دسترس باشد و بخش عمده خرید و فروشها به جای بازار نقد به بازار آتی منتقل شود.
لزوم ایجاد بازار پایه
حیدری در رابطه با الزامات مهم تشکیل بازار آتی ارز خاطرنشان کرد: بهطور کلی بازارهای مشتقه بر مبنای یک دارایی پایه ایجاد میشوند. طبعا وقتی آن دارایی پایه خودش بازار متشکل و مشخصی نداشته باشد، بازار آتی هم دچار مشکل میشود. او با تاکید بر اینکه در بازار آتی قسمت عمده فعالیتها بهصورت تسویه نقدی انجام میشود و کمتر به نقل و انتقال دارایی منجر میشود، ادامه داد: ما زمانی میتوانیم این کار را انجام دهیم که درباره قیمت بازار ارز اتفاق نظر وجود داشته باشد. برای مثال زمانی که فردی موقعیت خرید و طرف مقابل موقعیت فروش دارد اگر روی قیمت دارایی توافق داشته باشند، میتوانند تسویه نقدی را انجام دهند. در غیر این صورت مشکلات بسیاری بهوجود خواهد آمد. بنابراین یکی از مهمترین الزامات تشکیل بازار آتی، ایجاد یک بازار ارز متشکل با عمق بالا است.