میلیاردها دلار برای عبور از عقبماندگی دیجیتال
دنیای اقتصاد - حامد اناری : بنگاههای اقتصادی خاورمیانه و شمال آفریقا قصد دارند تا سال ۲۰۳۲ بهطور متوسط ۹.۳درصد از درآمد خود را به تحول دیجیتال اختصاص دهند. گفتنی است که یک بنگاه از هر ۹ بنگاه در این منطقه طی دو سال گذشته بخشی از سرمایهگذاریهای خود را به دلیل الزامات سیاستی و مقرراتی حوزه ارتباطات به تعویق انداخته است. این یافتهها در پژوهشی از GSMA Intelligence که همزمان با رویداد MWC۲۶ دوحه منتشر شده، به دست آمده است.
گزارش تحول دیجیتال بنگاههای اقتصادی خاورمیانه و شمال آفریقا در سال ۲۰۲۶ بر اساس پاسخهای مدیران مسوول پروژههای تحول دیجیتال و مشاوران آنها در ۸۸۵ بنگاه اقتصادی از ۱۰ کشور منطقه تهیه شده است. از این تعداد، ۴۲۳ بنگاه در پنج کشور عضو شورای همکاری خلیج فارس (GCC) فعالیت میکنند. این پژوهش بخشی از نظرسنجی جهانی تحول دیجیتال بنگاهها در سال ۲۰۲۶ است که دیدگاه ۶۳۴۲ بنگاه در ۵۰ کشور و ۱۰ بخش اقتصادی را بررسی کرده است.
بنگاههای اقتصادی منطقه پیشبینی میکنند بین سالهای ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۲ بهطور متوسط ۹.۳درصد از درآمد خود را صرف تحول دیجیتال کنند. این رقم به میانگین جهانی ۹.۶درصد نزدیک است.
امارات متحده عربی با ۱۰.۹درصد و عربستان سعودی با ۱۰.۷درصد درآمد، بالاتر از میانگین جهانی قرار دارند. بازده مورد انتظار سرمایهگذاریهای دیجیتال در منطقه ۱۹۷درصد برآورد شده است. این شاخص در سطح جهانی به ۲۰۷درصد میرسد.
هزینه اجرای پروژهها و دشواری اتصال فناوریهای جدید به سامانههای موجود، هر کدام از سوی ۴۱درصد بنگاههای منطقه بهعنوان مانع اصلی تحول دیجیتال معرفی شدهاند. تنها ۳درصد از بنگاهها اعلام کردهاند که در حال حاضر با هیچ مانعی برای اجرای این پروژهها روبهرو نیستند.
روششناسی پژوهش
یافتههای این گزارش از نظرسنجی جهانی تحول دیجیتال بنگاههای اقتصادی GSMA Intelligence در سال ۲۰۲۶ استخراج شدهاند. این نهاد بین ماههای مه و ژوئیه ۲۰۲۶، دیدگاه ۶۳۴۲ بنگاه اقتصادی فعال در حوزه تحول دیجیتال را در ۵۰ کشور و ۱۰ بخش اقتصادی بررسی کرده است. پاسخدهندگان، مدیران مسوول پروژههای تحول دیجیتال و مشاوران آنها بودهاند.
در این پژوهش، بنگاهها بر اساس تعداد کارکنان به سه گروه تقسیم شدهاند. بنگاههای کوچک و متوسط با ۲۰ تا ۲۴۹ کارمند، ۳۰ درصد نمونه را تشکیل میدهند. بنگاههای بزرگ با ۲۵۰ تا ۹۹۹۹ کارمند، ۶۳ درصد نمونه و بنگاههای بسیار بزرگ با حداقل ۱۰هزار کارمند، ۸درصد نمونه را به خود اختصاص دادهاند.
مگر در مواردی که بهطور مشخص به کشور یا بخش اقتصادی خاصی اشاره شده باشد، ارقام گزارش میانگینهای وزنی یا مجموع دادههای کشورهای و بخشهای اقتصادی بررسیشده هستند. بخشهای اقتصادی مورد بررسی شامل خدمات مالی، تولید و صنایع، خدمات عمومی و انرژی، خودرو و حملونقل، لجستیک و انبارداری، خردهفروشی، بهداشت و درمان، بخش عمومی، رسانه و سرگرمی و کشاورزی، جنگلداری و شیلات است.
حمایت مقرراتی در کشورهای خلیج فارس
بخش عمده بنگاههای اقتصادی منطقه، سیاستها و مقررات حوزه ارتباطات را در حمایت از برنامههای تحول دیجیتال خود ارزیابی میکنند. در مجموع، ۶۱درصد بنگاههای خاورمیانه و شمال آفریقا معتقدند چارچوبهای مقرراتی موجود از توانایی آنها برای اجرای برنامههای تحول دیجیتال یا تجاریسازی محصولات و خدمات متصل حمایت میکند.
این رقم با میانگین جهانی برابر است. در کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس، سهم بنگاههایی که چنین دیدگاهی دارند به ۷۰درصد میرسد. در مقابل، ۲۸درصد بنگاههای منطقه معتقدند چارچوبهای فعلی مانع اجرای برنامههای تحول دیجیتال هستند.
نیمی از این گروه، نظام صدور مجوز و فرآیندهای دریافت مجوز فعالیت را مهمترین مانع خود میدانند. رعایت الزامات حفاظت از دادهها، حریم خصوصی و هویت دیجیتال با ۴۳درصد و هماهنگی با مقررات اختصاصی هر بخش اقتصادی با ۴۲درصد، در رتبههای بعدی قرار دارند.
این محدودیتها به تصمیمهای سرمایهگذاری شرکتها نیز رسیدهاند. طی ۲۴ماه گذشته، ۱۱درصد از کل بنگاههای بررسیشده در منطقه، بخشی از سرمایهگذاریهای تحول دیجیتال خود را به تعویق انداختهاند و ۸درصد پروژههای خود را بهطور کامل لغو کردهاند.
همچنین ۱۵درصد بنگاهها به دلیل الزامات سیاستی و مقرراتی، انتخاب فناوری مورد نظر خود را تغییر دادهاند و ۱۳درصد نیز برآورد خود از بازده سرمایهگذاری را کاهش دادهاند.
در مجموع، ۲۷درصد بنگاههای منطقه طی این دوره از تاثیر منفی سیاستها و مقررات حوزه ارتباطات بر پروژههای تحول دیجیتال خود خبر دادهاند. این سهم در سطح جهانی ۲۴ درصد و در کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس ۲۳درصد بوده است.
اولویتهای بنگاهها برای اصلاح مقررات
شتابدادن به توسعه زیرساختهای دیجیتال جدید، از جمله شبکه ۵G، هوش مصنوعی، امنیت سایبری و خدمات ابری، با ۴۴درصد در صدر اولویتهای بنگاههای منطقه برای اصلاح سیاستها و مقررات قرار دارد. بنگاهها همچنین خواستار انعطافپذیری بیشتر مقررات، اصلاح چارچوبهای قدیمی، توسعه ارتباطات امن و پایدار، ایجاد فضای مناسب برای سرمایهگذاری و نوآوری و تدوین قواعد روشن برای حکمرانی داده و انتقال فرامرزی اطلاعات هستند.
شرکتهای قطری خواستار تسریع و قابل پیشبینی شدن فرآیند صدور مجوز و انعطاف بیشتر در نظام مجوزدهی هستند. توسعه زیرساختهای جدید و تضمین ارتباطات امن و پایدار نیز دو اولویت بعدی آنها را تشکیل میدهد. در امارات متحده عربی، افزایش انعطافپذیری مقررات در رتبه نخست قرار دارد. بنگاههای عربستان سعودی و مراکش نیز توسعه سریعتر زیرساختهای دیجیتال جدید را در اولویت قرار دادهاند. در مراکش، ارتباطات امن و پایدار و تدوین قواعد شفاف برای حکمرانی داده و انتقال فرامرزی اطلاعات، دو اولویت بعدی هستند.
بنگاههای اقتصادی منطقه برای سه سال آینده از سیاستگذاران و نهادهای تنظیمگر حوزه ارتباطات انتظار دارند هوش مصنوعی و امنیت سایبری را در اولویت قرار دهند. هر کدام از این دو حوزه از سوی ۵۷درصد پاسخدهندگان انتخاب شدهاند. توسعه شبکههای ارتباطی نیز با ۵۶درصد در رتبه بعدی قرار دارد.
پابلو یاچوپینو، رئیس بخش پژوهش و محتوای تجاری GSMA Intelligence، در این باره گفت: «پژوهش جهانی ما نشان میدهد بنگاههای اقتصادی منابع مالی قابلتوجهی را به تحول دیجیتال اختصاص میدهند، با این حال هزینهها، دشواری یکپارچهسازی فناوریها و موانع مقرراتی همچنان بر اجرای پروژهها اثر میگذارند. وضعیت خاورمیانه و شمال آفریقا نیز همین الگوی کلی را دنبال میکند و برنامههای سرمایهگذاری و بازده مورد انتظار در این منطقه به میانگین جهانی نزدیک است. حمایت مقرراتی قویتری که بنگاههای کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس گزارش کردهاند، امیدوارکننده است. تفاوت میان بازارهای منطقه نیز اهمیت شناخت شرایط هر کشور را نشان میدهد.»
نادیا برهمی، مدیر فناوری GSMA در منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا، نیز گفت: «بنگاههای اقتصادی منطقه اهداف روشنی برای تحول دیجیتال دارند، اما اولویتهای آنها از کشوری به کشور دیگر متفاوت است. در قطر، شرکتها تسریع و قابل پیشبینی شدن فرآیندهای صدور مجوز و انعطاف بیشتر در نظام مجوزدهی را در صدر برنامه اصلاحات مقرراتی خود قرار دادهاند.»
سهم هوش مصنوعی و ۵G از سرمایهگذاری دیجیتال
انتظار میرود هوش مصنوعی و شبکه ۵G در فاصله سالهای ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۲مجموعا ۳۲درصد از هزینههای تحول دیجیتال بنگاههای اقتصادی خاورمیانه و شمال آفریقا را به خود اختصاص دهند. ۶۹درصد بنگاههای منطقه، شبکه۵G را مهمترین زیرساخت ارتباطی برای موفقیت برنامههای تحول دیجیتال خود معرفی کردهاند. این سهم در سطح جهانی ۶۶درصد است.
استفاده از هوش مصنوعی نیز در میان بنگاههای منطقه گسترش یافته است. از میان بنگاههایی که برنامه تحول دیجیتال را اجرا میکنند، ۴۴درصد اعلام کردهاند که به مرحله استفاده پیشرفته از هوش مصنوعی رسیدهاند. از میان این گروه، ۶۰درصد اثر مثبت و مشخص این فناوری را در فعالیتهای تجاری خود گزارش کردهاند.
یافتههای این پژوهش بر ضرورت هماهنگی سیاستهای مقرراتی با برنامههای سرمایهگذاری بنگاهها تاکید دارند. شرکتها برای استفاده از فناوریهای جدید همچنان با هزینه اجرای پروژهها و دشواری اتصال فناوریهای تازه به سامانههای موجود مواجهاند.
گزارش منطقهای GSMA بخشی از مجموعه پژوهشهای «بنگاه در کانون توجه» این نهاد درباره تحول دیجیتال است. گزارش جهانی و داشبورد تعاملی همراه آن نیز امکان مقایسه وضعیت مناطق، کشورها، بخشهای اقتصادی و اندازه بنگاهها را فراهم میکنند.


