رتبه سوم صنعت AI برای یک ایرانی
دنیای اقتصاد - حامد اناری : صد شرکت خصوصی هوش مصنوعی در جهان روی‌هم‌رفته ۳.۶تریلیون دلار ارزش دارند. این رقم در نخستین فهرست مشترک شرکت سرمایه‌گذاری خطرپذیر «بسمِر ونچر پارتنرز» و رسانه «نیوکامر» ثبت شده است. فهرستی که در ۱۲نوامبر ۲۰۲۶ منتشر شد، رفتار سرمایه در جهان تکنولوژی را رصد می‌کند. حالا شرکت‌های سازنده مدل‌های پایه، زیرساخت پردازش هوش مصنوعی و توسعه‌دهندگان نرم‌افزارهای مبتنی بر این تکنولوژی، سهم بزرگی از ارزش‌گذاری شرکت‌های خصوصی را در اختیار گرفته‌اند و مدتی می‌شود که عصر هوش مصنوعی آغاز شده است.
سرمایه‌گذاران برای تعیین ارزش شرکت‌های هوش مصنوعی به چه چیزی پول می‌دهند؟ درآمد فعلی، سرعت رشد، دسترسی به زیرساخت محاسباتی یا انتظاری که از بازار آینده دارند؟ ارقام فهرست AI ۱۰۰ نشان می‌دهد پاسخ بازار ترکیبی از این عوامل است و وزن هر کدام در شرکت‌های مختلف تفاوت دارد.
فهرست AI ۱۰۰ ادامه مستقیم رتبه‌بندی Cloud ۱۰۰ است که بسمر (Bessemer) از سال ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۵ برای معرفی صد شرکت خصوصی برتر حوزه رایانش ابری منتشر می‌کرد. در نسخه سال ۲۰۲۵، ارزش مجموع شرکت‌های این فهرست ۱.۱تریلیون دلار بود. اکنون ارزش صد شرکت هوش مصنوعی به ۳.۶تریلیون دلار رسیده است. یعنی بیش از سه برابر ارزش فهرست سال گذشته.
این تغییر فقط حاصل بزرگ‌تر شدن چند شرکت قدیمی نیست و ترکیب فهرست هم تغییر کرده است. شرکت‌هایی مانند Celonis Tanium و Attentive که در دوره کلاد جایگاه داشتند، در لیست جدید جایی ندارند و شرکت‌های فعال در توسعه مدل‌های پایه، زیرساخت هوش مصنوعی، تولید محتوای تصویری و ویدئویی، رباتیک و نرم‌افزارهای تخصصی جای آنها را گرفته‌اند.
روش‌شناسی رتبه‌بندی شرکت‌های هوش مصنوعی
بسمر برای رتبه‌بندی شرکت‌ها چهار معیار در نظر گرفته است. رهبری بازار با وزن ۳۵درصد، ارزش‌گذاری تخمینی با وزن ۳۰درصد، شاخص‌های عملیاتی با وزن ۲۰درصد و نیروی انسانی و فرهنگ سازمانی با وزن ۱۵درصد در امتیاز نهایی سهم دارند. داده‌های مالی و عملیاتی از اطلاعات شرکت‌ها و پایگاه PitchBook استخراج شده‌اند و نیوکامر می‌گوید بسمِر در بررسی صحت ارقام مشارکت داشته است.
میانگین ارزش هر شرکت در فهرست به ۳۶میلیارد دلار می‌رسد. میانه ارزش‌گذاری ۹.۳میلیارد دلار است. این رتبه‌بندی به همراه جزئیاتش نشان می‌دهد سرمایه به‌طور متمرکز در چند شرکت یا اسم جمع شده است. در فهرست کلاد ۱۰۰ در سال ۲۰۲۵، میانگین ارزش شرکت‌ها ۱۱.۲میلیارد دلار و میانه ارزش‌گذاری پنج‌میلیارد دلار بود.
بازیگران مسلط در بازار هوش مصنوعی
شرکت آنتروپیک رتبه نخست فهرست را در اختیار دارد و اوپن‌ای‌آی در جایگاه دوم ایستاده است. سپس دیتابریکس با مدیرعامل ایرانی خود یعنی علی قدسی، استرایپ و Waymo نیز رتبه‌های سوم تا پنجم را گرفته‌اند. Cognition، Anduril، Ramp، Fireworks و ElevenLabs ده شرکت نخست را کامل می‌کنند.
ارزش‌گذاری آنتروپیک در این فهرست ۹۶۵میلیارد دلار و سرمایه جذب‌شده آن ۱۲۶.۸میلیارد دلار اعلام شده است. اوپن‌ای‌آی نیز با ارزش‌گذاری ۸۵۲میلیارد دلاری و جذب سرمایه ۱۸۶.۴میلیارد دلاری در رتبه دوم قرار دارد. این دو شرکت به‌تنهایی بخش بزرگی از ارزش اقتصادی فهرست را تشکیل می‌دهند.
بسمر و نیوکامر یک نکته آماری مهم را درباره این تمرکز گزارش کرده‌اند. شرکت‌های سازنده مدل‌های پایه و آزمایشگاه‌های پیشرو هوش مصنوعی فقط ۹درصد از تعداد شرکت‌های فهرست را تشکیل می‌دهند، اما ۵۵درصد ارزش کل آن را در اختیار دارند. ارزش مجموع این گروه به ۱.۹۷۴تریلیون دلار می‌رسد.
ده شرکت نخست نیز به‌طور میانگین ۲۵۰میلیارد دلار ارزش دارند و ۷۰درصد ارزش کل فهرست را به خود اختصاص داده‌اند. بنابراین، بخش بزرگی از ارزش‌گذاری بازار خصوصی هوش مصنوعی در اختیار شمار محدودی از شرکت‌هاست.
رشد شگفت‌انگیز شرکت‌های حوزه هوش مصنوعی
یکی از ارقام مهم گزارش بسمر، نسبت ارزش شرکت‌ها به درآمد تکرارشونده سالانه آنها است. این نسبت که ARR Multiple نام دارد، در فهرست AI ۱۰۰ به‌طور میانگین به ۵۷برابر رسیده است. میانه این نسبت ۲۳برابر است. در فهرست کلاد ۱۰۰ در سال ۲۰۲۵، میانگین این شاخص ۲۰برابر بود و رکورد قبلی آن در سال ۲۰۲۱به ۳۴برابر می‌رسید.
سرعت رشد درآمد نیز با دوره قبلی تفاوت دارد. میانگین رشد سالانه درآمد تکرارشونده شرکت‌های AI ۱۰۰ به ۴۸۰درصد رسیده و میانه رشد ۲۷۵درصد بوده است. ده شرکت نخست به‌طور میانگین رشد ۳۰۶درصدی را تجربه کرده‌اند. بسمر این ارقام را حدود شش برابر سرعت رشد شرکت‌های فهرست کلاد ۱۰۰ توصیف می‌کند.
برای درک نسبت ارزش‌گذاری به درآمد باید به تفاوت میان رشد و سودآوری توجه کرد. نسبت ۵۷برابری به این معناست که سرمایه‌گذاران برای هر یک دلار درآمد تکرارشونده سالانه، به‌طور متوسط ۵۷دلار ارزش در نظر گرفته‌اند. چنین نسبتی به انتظارات بلندمدت از رشد شرکت وابسته است. اگر سرعت افزایش درآمد کاهش پیدا کند، توجیه ارزش‌گذاری‌های فعلی نیز دشوارتر می‌شود.
بسمر در محاسبه تعدیل‌شده با نرخ رشد، به میانگین ۱۲برابر رسیده است. این شاخص نسبت ارزش‌گذاری به درآمد را با سرعت رشد شرکت‌ها مقایسه می‌کند. از نگاه این شرکت سرمایه‌گذاری، رشد سریع درآمد باعث شده است نسبت ارزش‌گذاری تعدیل‌شده شرکت‌های هوش مصنوعی در مقایسه با دوره‌های قبلی پایین‌تر باشد. بااین‌حال، چنین محاسبه‌ای همچنان به تحقق رشد پیش‌بینی‌شده وابسته است.
چنددستگی در بازار هوش مصنوعی
ترکیب شرکت‌های حاضر در جدول رتبه‌بندی نشان می‌دهد بازار هوش مصنوعی به چند بخش اقتصادی تقسیم شده است. شرکت‌های سازنده مدل‌های پایه در بالای جدول قرار دارند و شرکت‌های زیرساختی، ابزارهای توسعه نرم‌افزار و کاربردهای تخصصی نیز سهم خود را از سرمایه جذب کرده‌اند.
در بخش زیرساخت پردازش مدل‌ها، Fireworks در رتبه نهم، Baseten در رتبه یازدهم و Fal در رتبه شانزدهم قرار گرفته‌اند. این شرکت‌ها خدماتی ارائه می‌کنند که اجرای مدل‌های هوش مصنوعی را برای کسب‌وکارها امکان‌پذیر می‌کند. این فرآیند در صنعت با عنوان Inference شناخته می‌شود. یعنی مرحله‌ای که مدل آموزش‌دیده برای پاسخ‌گویی به درخواست کاربران یا اجرای یک وظیفه به کار گرفته می‌شود.
مثلا فال (Fal) نمونه‌ای از تغییر مسیر کسب‌وکارها در این بازار است. این شرکت در سال ۲۰۲۱ با تمرکز بر زیرساخت پایتون شکل گرفت و سپس فعالیت خود را به میزبانی و اجرای مدل‌های تولید تصویر، ویدئو و صدا گسترش داد. این شرکت در ابتدای نوامبر ۲۰۲۶ یک دور جذب سرمایه سری F به ارزش ۱.۳میلیارد دلار را تکمیل کرد. ارزش‌گذاری فال در فهرست AI ۱۰۰ به ۱۶میلیارد دلار رسیده است.
تقاضا برای زیرساخت محاسباتی نیز همچنان بالا است. در نظرسنجی بسمر از بیش از ۳۰۰ شرکت فعال در حوزه هوش مصنوعی، ۸۵درصد پاسخ‌دهندگان انتظار داشتند تقاضا برای توان پردازشی از عرضه آن پیشی بگیرد. همزمان، بخشی از شرکت‌ها به خرید و مالکیت مستقیم ناوگان پردازنده‌های گرافیکی روی آورده‌اند تا وابستگی خود را به هزینه‌های متغیر اجاره زیرساخت کاهش دهند.
ارزش به سمت کاربردها می‌رود
یکی از یافته‌های جالب گزارش بسمر به لایه کاربردی هوش مصنوعی مربوط است. این بخش حدود ۴۰ شرکت از فهرست را در برمی‌گیرد و ارزش مجموع آنها ۶۲۹میلیارد دلار برآورد شده است. میانگین ارزش هر شرکت در این گروه ۱۵.۷میلیارد دلار است.
این شرکت‌ها هوش مصنوعی را در خدمات مالی، مدیریت هزینه، حقوق، پزشکی، منابع انسانی و امنیت به کار می‌گیرند. استرایپ در حوزه پرداخت، Ramp در مدیریت هزینه‌های سازمانی و Harvey در خدمات حقوقی نمونه‌هایی از این گروه هستند. Perplexity نیز در رتبه نوزدهم قرار دارد و روی توسعه ابزارهای جست‌وجو و پاسخ‌گویی مبتنی بر هوش مصنوعی فعالیت می‌کند.
در نظرسنجی بسمر، ۸۷درصد شرکت‌ها پیش‌بینی کرده‌اند که در آینده ارزش اقتصادی بیشتری به لایه کاربردی برسد تا شرکت‌های سازنده مدل. ۷۹درصد نیز انتظار دارند کیفیت مدل‌های پیشرو طی دو تا سه سال آینده به یکدیگر نزدیک شود. در حال حاضر ۵۷درصد پاسخ‌دهندگان بیشتر وظایف خود را با مدل‌های پیشرو و اختصاصی اجرا می‌کنند. این سهم در برنامه‌های آینده آنها ممکن است به ۳۶درصد کاهش یابد.
هوش مصنوعی به اقتصاد فیزیکی وارد می‌شود
۱۳شرکت فعال در حوزه رباتیک و هوش مصنوعی فیزیکی در این فهرست حضور دارند. ارزش مجموع آنها ۳۳۲میلیارد دلار است؛ معادل حدود ۹درصد ارزش کل Waymo. Applied Intuition نیز در توسعه تکنولوژی شبیه‌سازی و سامانه‌های خودران برای صنایع مختلف فعالیت می‌کند. به‌گزارش بلومبرگ در نوامبر ۲۰۲۶، این شرکت برای جذب ۱.۵میلیارد دلار سرمایه با ارزش‌گذاری ۳۰میلیارد دلاری مذاکره می‌کند.
در این بخش فاصله میان ارزش‌گذاری و درآمد عملیاتی بیشتر به چشم می‌آید. بسمر چنین از یافته‌های پژوهش خود گزارش می‌دهد که بعضی از شرکت‌های رباتیک به درآمد چندمیلیون‌دلاری رسیده‌اند و بعضی دیگر هنوز درآمدی ندارند. توسعه سخت‌افزار، آزمایش محصول و استقرار فناوری در محیط واقعی می‌تواند سال‌ها زمان و سرمایه نیاز داشته باشد.
در حوزه زیست‌فناوری نیز تنها سه شرکت در فهرست حضور دارند. سهم این حوزه و امنیت سایبری در مجموع کمتر از ۳درصد ارزش کل شرکت‌ها است. بسمر این دو بخش را همراه با رباتیک از حوزه‌های دارای ظرفیت رشد در سال‌های آینده می‌داند.
فاصله سرمایه با درآمد
تمرکز سرمایه در شرکت‌های بزرگ، بخش دیگری از تصویر بازار است. بر اساس گزارش بسمر، شش شرکت هر کدام بیش از ۱۰میلیارد دلار سرمایه جذب کرده‌اند. اوپن‌ای‌آی با ۲۲۴میلیارد دلار و آنتروپیک با ۱۳۰میلیارد دلار در صدر این گروه قرار دارند. مجموع سرمایه جذب‌شده این دو شرکت به ۳۵۴میلیارد دلار می‌رسد؛ حدود ۸۰درصد سرمایه‌ای که شش شرکت بزرگ این گروه جذب کرده‌اند. میانه سرمایه جذب‌شده در کل فهرست ۱.۰۹میلیارد دلار است. حتی با حذف دو غول تکنولوژی، میانگین سرمایه جذب‌شده هر شرکت به بیش از ۳.۹میلیارد دلار می‌رسد. نمونه دیگر پرومتئوس (Prometheus) است. این شرکت که با مشارکت جف بزوس شکل گرفته، روی توسعه هوش مصنوعی برای مهندسی فیزیکی کار می‌کند. این شرکت در رتبه سی‌وسوم قرار دارد، ۱۸.۲میلیارد دلار سرمایه جذب کرده و ارزش‌گذاری آن به ۴۱میلیارد دلار رسیده است. نیوکامر این شرکت را نمونه‌ای از ارزش‌گذاری‌های پرریسک می‌داند. چراکه هنگام انتشار خبر جذب سرمایه در ژوئن ۲۰۲۶، هنوز برنامه عمومی مشخصی برای عرضه محصول نداشت.
در همین فهرست، Halter با رتبه هفتادوششم نمونه متفاوتی از کاربرد هوش مصنوعی است. این شرکت قلاده‌های هوشمندی برای دام‌ها تولید می‌کند که موقعیت حیوانات و الگوی چرا را کنترل می‌کنند و امکان ایجاد حصار مجازی برای مراتع را فراهم می‌آورند.
فهرست AI ۱۰۰ در مجموع بازاری را ترسیم می‌کند که رشد درآمد در آن با سرعت بالایی پیش می‌رود و ارزش‌گذاری‌ها نیز از همین انتظار پیروی می‌کنند. در این میان، بخش بزرگی از ارزش به شرکت‌های سازنده مدل‌های پایه تعلق دارد و گروهی از شرکت‌های کاربردی در انتظار سهم بیشتری از درآمد آینده هستند. پرسش اصلی برای سرمایه‌گذاران در سال‌های پیشرو این خواهد بود که چه میزان از این ۳.۶تریلیون دلار به درآمد و جریان نقدی پایدار تبدیل می‌شود و چه میزان همچنان بر پایه انتظارات از آینده صنعت باقی می‌ماند.
