دنیای اقتصاد گزارش میدهد؛
درآمد ۱۲همتی فیلترشکنفروشها
اما برای سنجش این اظهارات، باید از سطح موضعگیری سیاسی فاصله گرفت و به وضعیت موجود نگاه کرد. بر اساس آخرین دادههای ایسپا، ۷۴.۴درصد کاربران اینترنت ایران بهطور مستمر از فیلترشکن استفاده میکنند. آمار را میتوان طور دیگری هم بیان کرد. شما به این تیتر برخوردهاید که از هر ۴ ایرانی ۳ نفر از فیلترشکن استفاده میکنند؟ این اعداد در کنار دادههای دیگر، تصویری از بازاری را نشان میدهد که طی سالهای فیلترینگ از یک ابزار حاشیهای به بخشی از زیرساخت روزمره دسترسی ایرانیان تبدیل شده است. ابزار کنترل محتوا، حالا رونقی دارد که مگو و مپرس.
اقتصاد تاریک فیلترینگ
همانطور که ذکر شد، نتایج نظرسنجی ایسپا در بازه ۲۵ تا ۳۱خرداد ۱۴۰۵ نشان میدهد ۷۴.۴درصد کاربران اینترنت اعلام کردهاند برای دسترسی به برخی خدمات و پلتفرمها از فیلترشکن استفاده میکنند. تنها ۲۵.۶درصد گفتهاند اصلا از آن بهره نمیبرند. هرچند همین گروه نیز برآورد کردهاند حدود ۴۰درصد اطرافیانشان از فیلترشکن استفاده میکنند. بخش عمده کاربران (۶۶.۷ تا ۶۷.۷درصد) سرویسهای رایگان را ترجیح میدهند. در میان کاربران پولی، میانگین هزینه ماهانه حدود ۲۶۲هزار تومان گزارش شده است.
این رقم با برآوردهای دیگر نیز همخوانی نسبی دارد. مرکز پژوهشهای مجلس در اسفند ۱۴۰۳ رقم ۸۱درصد را اعلام کرده بود و برخی گزارشهای صنفی ارقام بالاتری برای گروههای سنی خاص ذکر کردهاند. در مقابل، قائمپناه در همان گفتوگو مدعی شد بر اساس نظرسنجیهای انجامشده، ۶۵ تا ۷۵درصد مردم در استانهای مختلف با استفاده از فیلترشکن مخالفاند. دو مجموعه داده، بدون آنکه یکدیگر را نفی کنند، تصویری از فاصله میان رفتار و اظهارنظر ارائه میدهند. نسبتی که بدون اعداد هم میتوان صحت آنها را بهطور حسی تایید کرد. ما در زمانهای زندگی میکنیم که فیلترشکنها احتمالا در دستان همه پیدا میشوند. البته این میتواند محل یا منشأ مشکلات بسیاری باشد.
قائمپناه با استناد به گزارش مقامات امنیتی تاکید کرد: «استفاده از فیلترشکنها راه نفوذ دشمن و استفاده از سرویسهای جاسوسی را در ایران آسانتر کرده است. وقتی از فیلترشکن استفاده میکنیم راه برای دیگران باز میشود که ورود پیدا کنند و دیگر کنترل در اختیار شما نباشد.» او قطع چندروزه اینترنت را تنها برای شرایط اضطرار دانست و افزود فروش فیلترشکن بین ۷ تا ۱۲هزارمیلیارد تومان عواید دارد که به جیب وزارت ارتباطات، مخابرات یا اپراتورها نمیرود. در سوی دیگر میدان، علی حکیمجوادی، رئیس سازمان نظام صنفی رایانهای کشور، در مرداد ۱۴۰۵ اعلام کرد بیش از ۶درصد ترافیک شبکه کشور به حملات DDoS و سایر حملات سایبری مربوط میشود. این رقم در کنار گزارشهای پیشین شرکت ارتباطات زیرساخت درباره دفع دهها هزار حمله و حجم بالای ترافیک آلوده، بعدی فنی به بحث میافزاید. کارشناسان امنیت بارها به خطرات فیلترشکنهای ناشناس اشاره کردهاند: امکان هدایت کاربر به صفحات جعلی، حضور بدافزار در برخی نسخهها، و عبور ترافیک از سرورهای کنترلنشده.
دادههای مربوط به زمان قطع و محدودیت اینترنت، رابطه میان اختلال دسترسی و افزایش تقاضا برای ابزارهای دور زدن فیلترینگ را روشنتر میکند. بر اساس دادههای Top۱۰VPN، تقاضا برای VPN در ایران در ۲۳ ژانویه ۲۰۲۶ به ۵۷۹درصد بالاتر از میانگین روزانه ۲۸ روز پیش از خاموشی ۸ ژانویه رسید و پس از فروکش کردن موج اولیه نیز بهطور میانگین حدود ۳۴۰درصد بالاتر از سطح پیش از خاموشی باقی ماند. در ادامه، همزمان با بازگشت نسبی اینترنت در اواخر مه ۲۰۲۶،
Proton VPN از افزایش ۱۷۵۰۰درصدی ثبتنام کاربران ایرانی در ۲۸ مه خبر داد؛ این رقم یک روز پیش از آن ۶۰۰۰ درصد گزارش شده بود. پیشتر نیز در جریان محدودیتهای ژوئن ۲۰۲۵، دادههای Top۱۰VPN از جهش تقاضای VPN تا حدود ۷۰۷درصد بالاتر از سطح پایه حکایت داشت. این دادهها یک نکته مهم دارند: تقاضا برای فیلترشکن از تمایل کاربران به استفاده از یک اپلیکیشن خاص تبعیت نمیکند. هرچه دسترسی رسمی دشوارتر میشود، تقاضا برای مسیر جایگزین افزایش پیدا میکند. آنچه بازار سیاه را زنده نگه میدارد اشتیاق به اتصال است.
آن کسانی که فیلترشکن میفروشند
قائمپناه در ادامه گفت که امیدوار است مسوولان مربوطه منشأ فروش فیلترشکنها را پیدا کنند و افزود کسانی که این ابزار را میفروشند «شاید منفعت شخصیشان است و شاید هم نفوذ دارند و نمیگذارند برای برداشته شدن فیلترینگ تصمیمگیری شود». او همزمان به مصوبه ستاد ویژه راهبری فضای مجازی اشاره کرد و گفت با شیوه فعلی فیلترینگ نمیتوان مانع کشف حقیقت توسط مردم شد. به گفته وی، بسیاری از مسوولان کشور، از جمله در دفاتر مرتبط با رهبری و ریاستجمهوری، از پلتفرمهایی مانند توییتر و اینستاگرام استفاده میکنند. دادههای ایسپا در بخش نگرش کاربران نیز نشان میدهد ۵۷.۶درصد با قطع اینترنت در شرایط بحرانی مخالفاند و ۵۱.۸درصد رفع فیلتر شبکههای اجتماعی را مهم یا خیلی مهم میدانند. اولویت اول کاربران برای رفع فیلتر، اینستاگرام (۴۷.۸درصد) اعلام شده است.
