مطالعه موضوعی هنرهای زیبا
محمد شمخانی
کتابهای مرجع هنر در ایران که بیشتر هم ترجمه هستند تا تالیف، بهطور معمول کتابهایی زمینهگرایند که آمیزهای از تاریخ، تئوری، تفسیر و بیوگرافی را یکجا به خورد خواننده میدهند. بهطوریکه یافتن اصل موضوع در آنها یا دشوار یا مستلزم غرق شدن در مباحث مختلفی است که آشنایی مخاطب با رسانه هنری مورد نظر را به تاخیر میاندازد. در این بین، کتابی که شاخههای گوناگون هنرهای زیبا را در مقام «موضوع» مطالعه کند و مرزهای رسانهای آنها را در بافتاری نظاممند ارائه بدهد، شاید هرگز نداشتهایم. کتابی تالیفی که اقتضاهای هنر ایران را نیز در نظر گرفته باشد.
«فرهنگنامه هنر» در پاسخ به چنین نیازی شکل گرفته است. اینکه مجموعه هنرهای زیبا را، به دور از هر حاشیهای، در خود و در ارتباط ساختاری با یکدیگر معرفی کند. در تعریف علمی، فرهنگنامه به کتابی گفته میشود که محتوای آن نه طول و تفصیل دایرهالمعارف را دارد و نه ایجاز و اختصار واژهنامه را. به بیان دیگر، اساس کار فرهنگنامه بر ارائه چکیدهای جامع و مانع از مهمترین مضامین و مفاهیم مربوط به یک موضوع است. بدین اعتبار، فرهنگنامه هنر نخستین مرجع از نوع خود به زبان فارسی است که در آن کلیدیترین مبانی، مفاهیم، اصطلاحات و اطلاعات مربوط به طراحی، نقاشی، نگارگری، خوشنویسی، تصویرسازی، طراحی گرافیک، کاریکاتور، چاپ و چاپ دستی، مجسمهسازی، معماری، موسیقی جهانی، موسیقی ایرانی، عکاسی، تئاتر، سینما، انیمیشن، تلویزیون و هنرهای معاصر، به گونهای که ارتباط موضوعی خود را نیز با یکدیگر حفظ کنند، به زبانی روشن و به مدد تصاویر رنگی بازگو شده است.
فکر تالیف چنین فرهنگنامهای، بیش از هر چیز ناشی از گرایشی است که امروزه هنرها به یکدیگر پیدا کردهاند. هنرهایی که به تنهایی ملزومات زیباشناختی خود را دارند، اما وقتی کنار هم قرار میگیرند، پیوندهای بسیاری با هم پیدا میکنند. این پیوندها باعث شده تا در مبحث فلسفی «مقایسه و طبقهبندی هنرها» نیز یک هنر بتواند همزمان در دستهبندیهای گوناگون جای بگیرد. بنابراین واقعیت، فرهنگنامه هنر توانسته با پرهیز از تکرار مفاهیم مشابه و مشترک، هنرهای موجود را در ساختار و بافتاری یکپارچه قرار دهد.
مخاطبان این کتاب ابتدا همه کسانی هستند که به دنبال درک و دریافت مباحث بنیادین هنر هستند. مرتفع کردن بخشی از نیازهای پژوهشی دانشجویان هنر نیز مد نظر این کتاب بوده است و از آنجا که صحت و دقت علمی مطالب قربانی سادگی و شفافیت آن نشده است، هنرمندان نیز میتوانند با مراجعه به کتاب به مرور و مقایسه دانستههای خود بپردازند.