ایجاد محرک‌های کار آیی در بخش حمل و نقل
<p> <b>آزاده داوودی</b> </p> <p> <b>پژوهشگر اقتصادی</b> </p> <p> استفاده از سوخت های فسیلی پس از انقلاب صنعتی به آزادشدن و انتشار گازهای گلخانهای در اتمسفر منتج شده که این امر نگرانیهایی در خصوص تغییرات شدید اقلیمی (گرمایش جهانی) در دهههای آینده ایجاد کرده است. میانگین دمای کره زمین طی صد سال گذشته بیش از ۵/ ۰ درجه سانتیگراد افزایش یافته است. شبیهسازی مدل‌های اقلیمی تغییرات آب و هوا نشان میدهد تا سال ۲۱۰۰ دمای کره زمین یک تا ۵/ ۳ درجه سانتیگراد افزایش مییابد. </p> <p> پدیده گرمایش زمین می‌تواند موجب تغییرات شدید پدیدههای جوی و میزان بارندگیها شود. </p>
آزاده داوودی
پژوهشگر اقتصادی
استفاده از سوخت های فسیلی پس از انقلاب صنعتی به آزادشدن و انتشار گازهای گلخانهای در اتمسفر منتج شده که این امر نگرانیهایی در خصوص تغییرات شدید اقلیمی (گرمایش جهانی) در دهههای آینده ایجاد کرده است. میانگین دمای کره زمین طی صد سال گذشته بیش از ۵/ ۰ درجه سانتیگراد افزایش یافته است. شبیهسازی مدل‌های اقلیمی تغییرات آب و هوا نشان میدهد تا سال ۲۱۰۰ دمای کره زمین یک تا ۵/ ۳ درجه سانتیگراد افزایش مییابد.
پدیده گرمایش زمین می‌تواند موجب تغییرات شدید پدیدههای جوی و میزان بارندگیها شود. در این بین انتشار گاز دیاکسیدکربن به‌عنوان عمدهترین گاز گلخانهای بیشترین اثر را در افزایش دما و تغییرات اقلیمی دارد و بررسیها نشان میدهد که غلظت گاز دیاکسیدکربن در اتمسفر قبل از انقلاب صنعتی حدود ۲۷۰تا۲۹۰(PPm) بوده و در حالحاضر به ۳۳۰ (PPm) رسیده و پیشبینی میشود در سال ۲۰۲۰ به ۴۸۰(PPm) برسد. از این رو کاهش انتشار گازهای گلخانهای و آلاینده اتمسفر به‌ویژه ترکیبات کربن، هدف مهم سیاستهای انرژی زیست‌محیطی در جهان قرار گرفته است.مطابق برآورد سازمان بینالمللی انرژی، بخش حملونقل تا سال ۲۰۲۰ بیشترین مصرف انرژی را نسبت به سایر بخش‌ها خواهد داشت و مسبب اصلی آلودگی هوا و آلودگی صوتی خواهد بود. همچنین از سویی این بخش حلقه اتصال بخشهای مختلف اقتصاد است و در تمامی ارکان اقتصادی از تولید تا توزیع را تحت تاثیر قرار میدهد. بنابراین در هر تلاشی در جهت مقابله با تغییرات اقلیمی به منظور کاهش آلودگیهای زیست‌محیطی باید کاهش انتشار ترکیبات کربن بخش حملونقل در نظر گرفته شود. در حال حاضر آمار بینالمللی نشان میدهد بخش حملونقل ۲۰ درصد از انتشار دیاکسیدکربن و دو سوم از انتشار گاز سمی منوکسیدکربن را بر عهده دارد.
با توجه به بالا بودن سهم بخش حملونقل در آلایندگیهای زیست‌محیطی، کشورهای توسعهیافته همواره مطالعاتی را در این خصوص انجام داده و متناسب با آن اقداماتی برای کاهش انتشار ترکیبات کربن حاصل از این بخش صورت پذیرفته است. اساس این مباحث بررسی تاثیر انتشار ترکیباتکربن بخش حملونقل بر شاخصهای رشد اقتصادی، رشد جمعیت، کارآیی انرژی، شیوههای حمل و نقل، ترکیبات سوخت و سیاستهای قیمتی به عنوان مهم‌ترین عوامل تاثیرگذار هستند که با توجه به این موارد اقداماتی مانند کاهش طول حملونقل جاده‌ای و تمرکز بازار(رشد اقتصادی)، محدود کردن استفاده از خودروی شخصی از طریق مالیات بر خرید وسایل نقلیه، سیاست های تشویقی ترویج حملونقل عمومی و کاهش حملونقل جاده‌ای (رشد جمعیت و شیوه حملونقل)، سیاست های مشوق و محرک افزایش کارآیی وسایل نقلیه مانند سیاستهای تبعیضی در مالیات و پرداخت عوارض زیست‌محیطی برای خودروهای با فناوری کارآتر و آلایندگی کمتر (کارآیی انرژی)، سیاستهایی محرک استفاده از سوختهای کربن پایینتر مانند برق و سوختهای زیستی(ترکیب سوختی) و وضع سیاستهای مالیاتی مستقیم و غیرمستقیم بر سوخت (سیاستهای قیمتی) انجام شده است.مطابق آخرین آمار ترازنامه انرژی ۱۳۹۱، بخش حملونقل حدود ۲۵ درصد کل انرژی کشور را مصرف کرده بود که پس از بخش خانگی و تجاری دومین بخش پرمصرف انرژی کشور بوده است. این بخش بیشترین سهم از انتشار انواع گازهای آلاینده را در بین بخش های مختلف دارد، به‌طوری‌که در سال ۱۳۹۱ حدود ۲/ ۹۷ درصد از انتشار منوکسیدکربن و ۴/ ۲۳ درصد از دیاکسیدکربن از این بخش متصاعد شده که تمامی این شاخصها بالاتر از میزان متوسط بینالمللی است.
بنابراین اهمیت توجه به انتشار ترکیبات کربن در کشور دوچندان است. نتایج بررسی تحلیل تجزیهای انتشار در بخش حملونقل در کشورهای در حال توسعه مانند ایران نشان میدهد، اثر رشد جمعیت و رشد فعالیت اقتصادی دو عامل مهم در افزایش انتشار ترکیبات کربن در بخش حملونقل هستند. بنابراین افزایش ابعاد و وسعت خدمات حملونقل به مصرف بیشتر انرژی و انتشار آلودگی منتج میشود. در مقابل افزایش کارآیی انرژی می‌تواند بیشترین تاثیر را بر کاهش انتشار ترکیبات کربن داشته باشد. برای اتخاذ راهکارهای کاهش انتشار آلایندگی بخش حملونقل در ایران بر اساس تجربیات جهانی؛ لازم است چالشهای مرتبط بررسی شود که برخی از این موارد به شرح زیر است.
- کمبود امکانات زیربنایی و زیرساختی در بخش حملونقل مطابق رشد جمعیت و فعالیتهای اقتصادی.
- فرسودگی و عمر بالای ناوگان حملونقل کشور در شقوق مختلف(در سال ۱۳۹۲عمر ناوگان حملونقل بار جاده‌ای، اتوبوس، مینیبوس و سواری بهترتیب به ۴/ ۱۷، ۱۳،۲۵.۶ و ۵/ ۸ سال، ریلی ۲۹ سال و هوایی ۱۹ سال اعلام شدهاست).
- پایین بودن بهرهوری انرژی حملونقل به دلیل عدم گسترش استفاده از فناوری و روش‌های نوین و هوشمند.
- پایین بودن قیمت سوخت جاده‌ای و به تبع آن قیمت تمام شده پایین در بخش حملونقل جاده‌ای و استفاده بیش از ظرفیت از حملونقل جاده‌ای کالا و مسافر.
-گستردگی پدیده خودمالکی ناوگان جاده‌ای (خودرو خصوصی) و ناکافی بودن شرکتهای توانمند حملونقل جاده‌ای.
- وجود قیمتهای تکلیفی و غیررقابتی در زیربخش‌های ریلی و هوایی و زیانده بودن فعالیتها در این بخش‌ها.
- ترکیب نامناسب بخش حملونقل در زیربخشها و پرهزینه بودن ساختار حملونقل کشور به دلیل بالا بودن سهم حملونقل جاده‌ای باوجود مصرف بالای سوخت، فرسودگی ناوگان جاده‌ای، ناامن بودن جادههای کشور و افزایش تصادفات جاده‌ای و تحمیل تلفات جانی و مالی.
در خصوص این بند لازم به توضیح است، در حالحاضر جابهجایی حدود ۹۵ درصد بار و مسافر کشور ازسوی زیربخش جاده‌ای صورت میگیرد، سهم ارزشافزوده این زیربخش از حملونقل کشور ۸۰ درصد است. این زیربخش ۹۴ درصد انرژی بخش حملونقل را مصرف و ۹۳ درصد ترکیبات کربن در بخش حملونقل منتشر میکند. در حالی که حملونقل ریلی کمآلایندهترین نوع حملونقل است و ۷۰۰ برابر امنتر از حملونقل جاده‌ای و ۲۰۰ برابر امنتر از حمل ونقل هوایی است. بنابراین متاسفانه بخش حملونقل ریلی باوجود مزایای مصرف سوخت و آلایندگی کمتر و ایمنی و رفاه بالاتر و تاکید بر توسعه این بخش در برنامههای توسعه و اسناد بالادستی، نتوانسته جایگاه مناسبی در ترکیب حملونقلکشور پیدا کند.با توجه به مطالب بیان شده در ایران راهکارهایی در خصوص کاهش انتشار بخش حملو نقل می‌توان در نظر داشت:
- ایجاد مشوق و محرک افزایش کارآیی وسایل نقلیه و امکانات زیر بنایی در تمامی زیربخش‌های حملونقل با توجه به تاثیر تغییرات شدت انرژی بر کاهش انتشار ترکیبات کربن.
-ارتقای کیفیت و عملکرد ناوگان خودروهای عمومی ایران و سیاست هایی تشویقی به منظور استفاده بیشتر از وسایل حملونقل عمومی به جای ماشین شخصی.
- استفاده از وسایل نقلیه با انتشار کمتر و سیاستهای محرک استفاده از سوختهای کربن پایینتر و بهبود کیفیت انواع سوختهای قابل عرضه در کشور (با توجه به تاثیر ترکیب سوختی بر کاهش انتشار).
- ایجاد سیاست های تشویقی برای حضور بخش خصوصی در توسعه زیربخش‌های حملونقل و ایجاد تلفیق منابع دولتی- خصوصی برای توسعه طرحهای زیربنایی.
- بهینهسازی زیرساختهای استراتژیک و تقویت حملونقل چندوجهی و هماهنگی و تنظیم روش‌های ترکیبی حملونقل جاده‌ای، ریلی، دریایی و هوایی و...(به‌ویژه معطوف شدن حملونقل جاده‌ای به سمت ریلی).
اتخاذ این سیاست ها سبب کاهش میزان تخریب محیط زیست میشود و با مشارکت کلیه طرفهای ذی‌نفع (تولیدکنندگان خودرو، مصرف کنندگان و تولیدکنندگان سوخت) می‌توان به میزان قابل توجهی از میزان انتشار این بخش کاست.
