جای خالی شرکت‌های ایرانی در میان ۵۰۰ شرکت پردرآمد دنیا

سیدمهدی سدیدی *
فورچون (fortune) هر ساله فهرست ۵۰۰ شرکت برتر دنیا از لحاظ درآمد را گزارش می‌کند. این گزارش چند ماه پس از پایان هر سال‌مالی پس از بررسی اطلاعات و صورت‌های اساسی‌ مالی شرکت‌ها منتشر و در اختیار فعالان فضای کسب‌و‌کار قرار می‌گیرد.

از منظر فضای کسب‌و‌کار، جهان امروز را به گونه‌ای جهان شرکت‌های فراملیتی می‌دانند. جهانی که در آن درآمد شرکت‌های فراملیتی با درآمد چندین کشور برابری می‌کند. به طور مثال درآمد (فروش) ۴۰۸ میلیارد دلاری سال ۲۰۰۹ شرکت فروشگاه‌های زنجیره‌ای wal-mart Stores برابر با مجموع تولید ناخالص داخلی سوئد و بیش از دو برابر تولید خالص داخلی مالزی است. درآمد این شرکت با مجموع تولید ناخالص داخلی ۸۵ کشور دنیا در فهرست ۱۸۵ کشوری بانک جهانی در گزارش تولید ناخالص داخلی سال ۲۰۰۹ برابری می‌کند.
شرکت‌های فراملیتی مرزهای جدیدی را در کنار مرزهای جغرافیایی معرفی می‌کنند، مرزهایی که حدود نفوذ این شرکت‌ها را مشخص می‌کند، مرزهایی که بی‌واهمه و بدون رعایت مناسبات و معاهدات تاریخی، فرهنگی و اجتماعی در حال در نوردیده شدن است. پیچیدگی فعالیت این شرکت‌ها را می‌توان از تنوع منابع انسانی آنها دریافت کرد. شرکت‌هایی که در حلقه مدیران ارشد آنها می‌توان رنگ‌ها و فرهنگ‌های مختلف را مشاهده کرد و آنچه زبان مشترک در این غول‌های تجاری دنیا است، تنها حرکت به سمت ماکزیمم شدن منافع است.
فضای کسب‌و‌کار امروز را نمی‌توان بدون این شرکت‌ها تصور کرد شرکت‌هایی که به‌رغم سیاستمداران کشورهای در حال توسعه حتی در تغییرات موازنه‌های سیاسی کشورها نیز نقش ایفا می‌کنند. این مقاله به تحلیل و پردازش داده‌های خام آماری این گزارش پرداخته است.
گزارشی که در انتهای جولای ۲۰۱۰ منتشر و به وضعیت ۵۰۰ شرکت برتر دنیا براساس درآمد (فروش) سال ۲۰۰۹ آنها پرداخته است.
وضعیت شرکت‌ها
در جدول ۱، ۱۰ شرکت اول و ۱۰ شرکت آخر این فهرست ۵۰۰ شرکتی را نشان می‌دهد. شرکت وال - مارت با درآمد ۴۰۸ میلیارد دلاری رتبه اول و سه شرکت نفتی شل، اکسون موبیل، بی‌پی با درآمدهای ۲۸۵، ۲۸۴ و ۲۴۶ میلیارد دلار رتبه‌های دوم تا چهارم این فهرست را به خود اختصاص داده‌اند. نکته قابل‌توجه حضور سه شرکت چینی در میان ۱۰ شرکت اول دنیا است. این جدول همچنین ۱۰ شرکت انتهایی این فهرست را نشان می‌دهد که آخرین شرکت این فهرست شرکتی ژاپنی با درآمدی ۱۷ میلیارد دلاری است. جالب است که حوزه فعالیت این شرکت نشریات الکترونیکی، ترانشه‌های رایانه‌ای، کارت‌های دیجیتالی و برخی مواد مصرفی است.
مجموع درآمد این ۵۰۰ شرکت در سال ۲۰۰۹ میلادی برابر با ۲۳ هزار میلیارد دلار بوده است. درآمدی نجومی که در مقایسه با مجموع تولید ناخالص داخلی ۵۸ هزار میلیارد دلاری ۱۸۵ کشور دنیا اهمیت آن نمایان‌تر می‌شود.
توزیع جغرافیایی
شرکت‌هایی از ۴ قاره دنیا در این فهرست حضور دارند شامل اروپا با ۱۸۳ شرکت؛ آمریکا با ۱۶۰ شرکت، آسیا با ۱۴۹ شرکت و اقیانوسیه با ۸ شرکت ترکیب این ۵۰۰ شرکت را تشکیل می‌دهند. نقشه صفحه بعد، وضعیت توزیع جغرافیایی این شرکت‌ها را نمایش می‌دهد. اگرچه همان گونه که ذکر شد این شرکت‌ها فرامنطقه‌ای و فراملیتی بوده و اصولا نمی‌توان حدودی برای حوزه فعالیت آنها ترسیم کرد، اما این تقسیم بندی بر مبنای مکان اصلی شرکت‌ها یا همان حوزه فرماندهی آنها (headquarters) است.
در واقع ۳۴ کشور زادگاه ۵۰۰ شرکت برتر دنیا است. ۱۸ کشور اروپایی، ۵ کشور آمریکایی، ۱۰ کشور آسیایی و کشور استرالیا این مجموعه را تشکیل می‌دهند.
ایالات‌متحده با ۱۳۹ شرکت و مجموع درآمد ۶۹۷۷ میلیارد دلار، فعال‌ترین کشور در این تقسیم‌بندی است. کشوری که به تنهایی ۳۰ درصد ارزش درآمدی مجموع ۵۰۰ شرکت را به خود اختصاص داده است. کشور ژاپن با ۷۱ شرکت و مجموع درآمد ۲۹۴۲ میلیارد دلار و چین با ۴۶ شرکت به ارزش مجموع ۱۹۴۶ میلیارد دلار رتبه‌های دوم و سوم را در اختیار دارند.
جالب اینکه این سه کشور در رتبه‌بندی تولید ناخالص داخلی دنیا نیز همین جایگاه‌ها را با ارقام: ایالات‌متحده ۱۴۲۵۶ میلیارد دلار، ژاپن ۵۰۶۷ میلیارد دلار و چین ۴۹۸۴ میلیارد دلار به خود اختصاص داده‌اند. نکته قابل‌تامل در این فهرست حضور برخی کشورهای آسیایی در این رتبه‌بندی است. ورود شرکت نفتی سبیک عربستان و احراز رتبه ۲۹۳ این فهرست با ۵/۲۷ میلیارد دلار درآمد قابل توجه است. همچنین رتبه ۲۷۳ برای هلدینگی با درآمد ۲۹ میلیارد دلاری از ترکیه و رتبه ۱۰۷ برای شرکت پتروناس مالزی با ۵/۶۲ میلیارد دلار درآمد بیانگر حضور آسیایی‌های در حال توسعه و پیشرو در این فهرست است. شهر توکیو را می‌توان فعال‌ترین شهر در زمینه حضور شرکت‌های برتر دنیا دانست. مرکز اصلی ۴۹ شرکت از ۵۰۰ شرکت برتر دنیا در توکیو واقع شده است. درآمد این ۴۹ شرکت در سال ۲۰۰۹ به ۲۰۳۰ میلیارد دلار رسیده است. جدول ۳ نشان‌دهنده ۵ شهر اول از نظر حضور مرکز اصلی شرکت‌های برتر دنیا در آنها است. توکیو، پکن، پاریس، لندن و نیویورک مجموعا ۱۴۱ شرکت با درآمد ۷ هزار میلیارد دلار از ۵۰۰ شرکت برتر دنیا را در خود جای داده‌اند. به بیان دیگر قریب به ۳۰ درصد شرکت‌های برتر دنیا را می‌توان در این ۵ شهر دنیا یافت کرد.

وضعیت بازده فروش ۵۰۰ شرکت برتر دنیا
از مجموع ۵۰۰ شرکت برتر دنیا، ۴۲۷ شرکت سودده و ۷۳ شرکت زیان‌ده هستند. جدول ۴ وضعیت و تعداد شرکت‌های سودده و زیان‌ده را براساس موقعیت جغرافیایی نشان می‌دهد. با بررسی این پارامتر و با لحاظ کردن وزن شرکت‌های زیان‌ده، این گونه نتیجه‌گیری می‌شود که ۱۴ درصد وزن ۵۰۰ شرکت برتر دنیا را شرکت‌های زیان‌ده تشکیل می‌دهند (۷۳ شرکت با ۳۱۶۷ میلیارد دلار درآمد) و ۸۳ درصد وزن ۵۰۰ شرکت برتر دنیا، شرکت‌های سودده با بازده فروشی کمتر از ۲۰ درصد در سال ۲۰۰۹ (۴۰۹ شرکت با درآمد ۱۹۱۹۳ میلیارد دلار) بوده و شرکت‌های سودده با بازده مابین ۲۰ تا ۴۹ درصد، سه درصد وزن ۵۰۰ شرکت برتر دنیا را به خود اختصاص داده‌اند (۱۸ شرکت با درآمد ۷۲۴ میلیارد دلار)، بازده فروش نسبتی است که از تقسیم سود خالص به درآمد به دست می‌آید و در واقع نشان می‌دهد چه میزان از فروش (درآمد)، سود خالص بوده است.
مطلوبیت بازده فروش یک شرکت را باید در فضای اقتصادی که شرکت در آن به کسب‌و‌کار مشغول است، مورد ارزیابی قرار داد.
با این حساب در کشورهای توسعه‌یافته که اغلب نرخ‌های بهره و نرخ اوراق بدون ریسک (قرضه) کمتر از ۴ درصد دارند، بازده فروش در حوالی ۵ تا ۱۵ درصد کاملا منطقی و مطلوب به نظر می‌رسد که البته شرایط بحرانی دوره ۴ ساله اخیر اقتصاد جهانی و رکود عمومی این بازده زمانی را نباید از نظر دور داشت.
در بررسی پربازده‌ترین شرکت‌ها با در نظر داشتن صنعتی که این شرکت‌ها در آن فعالیت می‌کنند، نتایج خاصی به دست می‌آید. از میان ۱۸ شرکتی که بازده فروش مابین ۲۰ تا ۴۹ درصد را در سال ۲۰۰۹ تجربه کرده‌اند، شرکت‌های داروسازی برستول - مایرز و مرک با ۴۹ و ۴۷ درصد بازده فروش بیشترین نسبت را در سال ۲۰۰۹ داشته‌اند و شرکت گوگل با ۲۷ درصد بازده فروش رتبه بعدی را داشته است.
این بررسی نشان می‌دهد شرکت‌هایی که در صنایعی با تکنولوژی و فن‌آوری بالا حضور دارند (high-tech) از بازده فروش بالاتری برخوردارند. در بررسی شاخص گروه سلامت بورس نیویورک نیز مشاهده شد که شرکت‌های حاضر در صنعت داروسازی و بیوتکنولوژی بیشترین بازده فروش را داشته‌اند.
از بین ۱۸ شرکتی که بازده ۲۰ تا ۴۹ درصدی داشتند برندهای آشنایی مانند مایکروسافت (بازده ۲۵ درصد) اوراکل (بازده ۲۴ درصد) کوکاکولا (بازده ۲۲ درصد) و مک دونالد (بازده ۲۰ درصد) نیز به چشم می‌خورد.
بازده فروش میانگین ۵۰۰ شرکت در سال ۲۰۰۹ میلادی برابر ۲/۴ درصد بوده است، ۵۰۰ شرکت با فروش ۲۳ هزار میلیارد دلار و سود خالص۹۶۰ میلیارد دلار.
شرکت‌های نام‌آشنا در ایران
اما بازار داخلی کشورمان به طور تاریخی با برندهایی از شرکت‌های فراملیتی انس داشته است. نام‌هایی در صنعت خودروسازی، نفت، تجهیزات رایانه، تکنولوژی ارتباطات و لوازم مصرفی.
جدول ۵ تعداد ۴۶ شرکت نام آشنا از میان ۵۰۰ شرکت برتر دنیا در حال ۲۰۰۹ را معرفی می‌کند، این جدول که براساس رتبه شرکت‌ها در فهرست جهانی مرتب شده است اطلاعاتی مانند درآمد (فروش)، سود خالص، خاستگاه شرکت و بازده فروش را بیان می‌کند. ستون «رتبه در کشور مربوطه» نشان‌دهنده مقام شرکت در میان شرکت‌های داخلی آن کشور است، به طور مثال شرکت پژو با ۶۷ میلیارد دلار فروش در میان ۵۰۰ شرکت برتر دنیا نود و چهارمین شرکت و در میان شرکت‌های کشور فرانسه دهمین شرکت است.
سال ۲۰۰۹ میلادی را می‌توان منطبق‌بر ۱۳۸۸ شمسی دانست. قریب ۱۰ ماه از این سال میلادی در سال ۸۸ بوده است. این انطباق از این جهت صورت می‌پذیرد که بتوان فروش این شرکت‌ها را با برخی از ارقام اساسی داخلی مقایسه کرد.
درآمد (فروش) سال ۱۳۸۸ مجموع شرکت‌های بورسی کشور (بیش از ۳۰۰ شرکت) را می‌توان حدود ۷۰ میلیارد دلار در نظر گرفت. ارزش مجموع شرکت‌های بورسی نیز در تاریخ دی‌ماه ۱۳۸۸ (پایان سال ۲۰۰۹ میلادی) به مرز ۶۳ میلیارد دلار نزدیک شده است. آمارهای رسمی و نیمه‌رسمی حکایت از فروش ۷۰ میلیارد دلار نفت در سال ۱۳۸۸ می‌کند و از طرفی مجموع فروش نفت از سال ۱۳۵۷ تا پایان ۱۳۸۸ نیز کمی بیشتر از یک هزار میلیارد دلار اعلام می‌شود. کل تولید ناخالص داخلی ایران به قیمت ثابت بنا بر گزارش بانک جهانی در سال ۲۰۰۹ میلادی برابر با ۳۳۱ میلیارددلار بوده است. این ارقام نمایه‌ای از فضای اقتصاد کلان ایران است.
تولید خالص داخلی ۲۰۰۹ به قیمت ثابت: ۳۳۱ میلیارد دلار
مجموع درآمد (فروش) شرکت‌های بورسی در ۱۳۸۸: ۷۰ میلیارد دلار (تقریب)
ارزش مجموع شرکت‌های بورسی در پایان ۲۰۰۹ میلادی: ۶۳ میلیارد دلار
فروش نفت در ۲۰۰۹ میلادی: ۷۰ میلیارد دلار (تقریبی)
سازمان مدیریت صنعتی نیز هر ساله ۱۰۰ شرکت برتر ایران را معرفی می‌کند. آخرین رتبه‌بندی صورت‌گرفته توسط این سازمان در سال ۸۸ منتشر شده و وضعیت شرکت‌ها را از لحاظ درآمد (فروش) در سال‌های ۱۳۸۷ بیان می‌دارد. جدول ۶ فهرست ۲۵ شرکت اول این رتبه‌بندی است. اگرچه این گزارش فروش سال ۱۳۸۷ را نشان می‌دهد، اما از جهت آنکه هدف، نشان دادن تفاوت فضای فعالیت شرکت‌های داخلی و شرکت‌های فراملیتی است، این گزارش قابل‌استناد است.
ضمنا اطلاعات این ۲۰ شرکت برای سال ۱۳۸۸ دستخوش تغییر فزاینده جدی نخواهد شد، زیرا شرکت‌های دولتی مانند هلدینگ معدنی سازمان توسعه و نوسازی و ملی صنایع پتروشیمی با توجه به واگذاری شرکت‌های زیرمجموعه خود عملا به رتبه‌های پایین‌تر تنزل می‌یابند و سایر شرکت‌ها در روندی منطقی با انحراف اندک تغییر خواهند کرد. جدول ۶ برترین شرکت‌ ایران را پالایش نفت اصفهان با قریب به ۱۱میلیارد دلار فروش معرفی می‌کند.
شرکت مادر تخصصی سازمان توسعه و نوسازی معادن و صنایع معدنی و شرکت ایران‌خودرو با ۴/۱۰ و ۴/۹ میلیارد دلار رتبه‌های دوم و سوم را از آن خود کرده‌اند. با بررسی برخی از ارقام کلان اقتصادی ذکر شده و ارائه جدول ۲۰ شرکت برتر ایران به گذشته بازگشته و نیم‌نگاهی به جدول ۱ (۱۰ شرکت اول و آخرین ۵۰۰ شرکت برتر دنیا) و جدول ۵ (فهرست شرکت‌های نام‌آشنا) انداخته می‌شود. در این مقایسه نکاتی بدین شرح جلب توجه می‌کند.
- ارزش مجموع شرکت‌های بورسی در پایان سال ۲۰۰۹ میلادی ۶۳ میلیارد دلار بوده است. این رقم برابر است با یک سوم (۳۰ درصد) فروش تویوتا در سال ۲۰۰۹ و یک هفتم (۱۵ درصد) فروش فروشگاه‌های زنجیره‌ای وال - مارت در همین سال و دقیقا برابر است با فروش سال ۲۰۰۹ شرکت پتروناس مالزی (شرکت ۱۰۷ دنیا).
- مجموع فروش (درآمد) شرکت‌های بورسی در سال ۱۳۸۸ برابر با ۷۰ میلیارد دلار بوده است. اگر کل شرکت‌های بورسی (بیش از ۳۰۰ شرکت اعم از بانک‌ها، مخابرات، خودروسازان و ...) به صورت یک شرکت واحد فرض شوند، این شرکت واحد در رتبه ۸۶ فهرست ۵۰۰ شرکت دنیا و پس از شرکت فیات قرار می‌گرفت. مجموع فروش شرکت‌های بورسی در سال ۸۸ رقمی برابر با نصف فروش شرکت فولکس واگن در سال ۲۰۰۹ میلادی بوده است.
- تولید ناخالص داخلی ایران در سال ۲۰۰۹ میلادی به قیمت ثابت برابر با ۳۳۱ میلیارد دلار بوده است. این رقم یعنی ۸۰ درصد فروش شرکت‌های زنجیره‌ای وال - مارت در سال ۲۰۰۹ و نیز برابر است با مجموع فروش دو شرکت خودروساز تویوتا و فورد در سال ۲۰۰۹ میلادی.

این رقم به طور تقریبی با درآمد ۷ شرکت برزیلی حاضر در فهرست ۵۰۰ شرکت برتر دنیا برابری می‌کند و نیز برابر است با فروش ۷ شرکت (کانازی، ایتوچو، نیپون، سومیتومو، دیوا، شارپ و پاناسونیک) که در منطقه اوزاکای ژاپن در سال ۲۰۰۹ درآمدی ۳۲۷ میلیارد دلاری داشته‌اند.
- در سال ۲۰۰۹ میلادی ایران قریب به ۷۰ میلیارد دلار فروش نفت داشته است. جالب اینکه فروش شرکت نفتی تویوتا در این سال بالغ‌بر ۱۵۵ میلیارد دلار بوده است. فروش تویوتا در سال ۲۰۰۹ سه برابر فروش نفت ایران بوده است و درآمد دو کمپانی کوکاکولا و مک دونالد در همین سال برابر با فروش نفت ایران و در حدود ۷۵ میلیارد دلار بوده است.
- تبلیغات وسیع شرکت‌های فراملیتی، نماینده غول‌های بزرگ تجاری دنیا هستند. روزانه بدون آنکه توجه شود، همگان در معرض تشعشعات تبلیغی این ابرشرکت‌ها قرار دارند. به سادگی برندها را انتخاب کرده و از تولیدات آنها استفاده می‌شود. پس بد نیست توجه شود برندهای مشهور شده در ایران در سطوح چه ارقامی فعالیت می‌کنند. به طور نمونه فروش سال ۲۰۰۹ چند شرکت را مرور می‌شود:
تویوتا ۲۰۴ میلیارد دلار، شرکت نفتی شل ۲۸۵، توتال ۱۵۶ میلیارد دلار، دایملر کرایسلر (بنز) ۱۱۰ میلیارد دلار، شرکت‌های پاناسونیک ۸۰، ال جی ۷۹، سونی ۷۸ میلیارد دلار، خودروساز هیوندا ۷۲ میلیارد دلار، ورزشی فروش نایکی ۱۹ میلیارد دلار (دو برابر پالایش نفت اصفهان، بزرگ‌ترین شرکت ایران.)
جدول ۵ نمایانگر اطلاعات این شرکت‌های نام‌آشنا است.

بی‌شک پردازش اطلاعات شرکت‌های بزرگ دنیا و صحبت از فضای فعالیت اقتصادی بین‌الملل این نهیب را به ما خواهد زد که برای فتح قله‌های توسعه و رشد در فضای بین‌الملل باید تلاش جدی‌تر از خود به خرج داد. شرکت‌های نام برده شده در این گزارش هیچ کدام نه بومی بوده و نه دستوری مدیریت می‌شوند. این شرکت‌ها براساس اصل ماکزیمم کردن منافع در حال تلاش هستند و البته تعالی آنها زمانی اثبات شده است که از مسوولیت اجتماعی خود نیز غافل نباشند. دستیابی به اهداف ایران ۱۴۰۴ تنها با ثبت دفتری و تکلیف دستوری حاصل نمی‌شود. درآمد بزرگ‌ترین شرکت ایرانی (از لحاظ درآمد) یعنی پالایش نفت اصفهان که البته سهم عمده‌ای در صنعت خود دارد نزدیک به نیمی از فروش پانصدمین شرکت دنیا یعنی Dai Nippon printing است، شرکتی که در حوزه کارت‌های دیجیتالی، اقلام مصرفی و چیپ‌های رایانه‌ای فعالیت می‌کند.
حضور ۱۴ شرکت از عربستان سعودی، ترکیه، تایلند، سنگاپور، مالزی و تایوان با مجموع درآمد ۴۲۱ میلیارد دلار در این فهرست اعلانی جدی برای حرکت رو به جلو سایر کشورهای در حال توسعه است. از نظر دور نماند که شرکت‌های برتر موجود در این فهرست غالبا در مسیر ادغام‌های بزرگ نیز بوده‌اند و از ترکیب شرکت‌های کوچک‌تر به منظور کاهش هزینه‌ها و افزایش بهره‌وری به‌وجود آمده‌اند.

این نکته را باید در انتقال شرکت‌های دولتی در فرآیند خصوصی‌سازی مدنظر داشت، به قسمی که تفکیک و جداسازی شرکت‌ها از هلدینگ‌های دولتی مادر عملا حرکت در مسیر جزیره‌ای شدن بنگاه‌ها منجر نشود.
امید است شرکت‌های فعال ایرانی به سمت فرامنطقه‌ای و فراملی شدن گام برداشته و با رعایت ملاحظات بین‌المللی در سطوح عالی مناسبات مجازی به عرض اندام پرداخته و داشته‌های خود را در صفحات گزارش‌های معتبر بین‌المللی در معرض قضاوت جهانیان بگذارند و از رویه تولید در داخل و فروش در داخل فاصله بگیرند. این مقاله نه به جهت شوکه شدن و ایجاد یاس و سرخوردگی، بلکه به جهت تبیین ضرورت چالاکی در اقدام و رسیدن به مقام شایسته و درخور پتانسیل‌های ملی به رشته تحریر درآمده است.
جالب اینکه در مدت ۲۰ دقیقه‌ای که به مطالعه این مقاله پرداختید ۸۷۸ میلیون دلار به درآمد این ۵۰۰ شرکت اضافه شده است. در این ۲۰ دقیقه به درآمد تویوتا ۷، ال‌جی ۳، بی‌ام‌و ۶/۲ و نوکیا ۱/۲ میلیون دلار افزوده شده است.
* پژوهشگر بازار سرمایه
S.m.Sadidi@gmail.com