ضرورت رفع تنگناهای قانونی و مالی در بافت‎های فرسوده

محمدعلی منصوری*
استراتژی‌ها و راهبردها، اهداف و منابع تأمین اعتبار اجرایی از مهم‌ترین بخش‌های هر طرح محسوب می‌شود. ارزیابی‎های رسمی و غیررسمی و نتایج عینی طرح‎هایی که در بافت‌های فرسوده مشهد به مرحله اجرا رسیده‎اند حاکی از این است که بخش زیادی از آن‎ها به صورت کامل به بهره‎برداری نرسیده یا در رسیدن به اهداف موفق نبوده‎اند. از مهم‎ترین دلایل عقیم ماندن یا انحراف این طرح‎ها می توان به موارد زیر اشاره کرد:
۱) اهداف تعیین‎شده با شرایط بومی، فرهنگی و ساختار شهر یا منطقه محل اجرا تطابق نداشته است.
۲) در برنامه‎ریزی‎های طرح، منابع پایدار مناسب برای اجرا و بهره‎برداری طرح پیش‎بینی نشده است. معمولا بسیاری از این طرح‎ها تاکنون با تکیه بر اعتبارات و تسهیلات دولتی برنامه‎ریزی شده لذا با توجه به نوسانات زیادی که در نظام بودجه ملی دهه‎های گذشته شاهد بودیم، موجبات شکست طرح‎ها فراهم شده است.
۳) با توجه به اینکه هدف‎گذاری طرح‎های نوسازی صرفا مبتنی بر اقتصاد بازار و سودآوری بوده، فراز و نشیب‎های اقتصادی کشور و عدم تحقق درصد سود پیش‌بینی شده یکی از دلایل تعطیلی یا کند شدن بسیاری از این طرح‌ها بوده است.
۴) تاکنون نبود هماهنگی لازم بین دستگاه‎ها و نهادهای اجرایی یا مؤثر در این فرآیند، به ویژه شهرداری‌ها با دستگاه‎های دولتی مرتبط، موجبات اجرا نشدن مناسب این‎گونه طرح‎ها را فراهم کرده است یا اینکه بسیاری از دستگاه‌ها به وظایف خودشان دراین زمینه آشنایی کافی نداشته یا اینکه عملا مشارکت نمی‌کرده‎اند.
۵) امکان ورود به عرصه اجرایی این پروژه‌ها برای نهادها و شرکت‌های خاص باعث محدودیت ورود همه سرمایه‎گذاران و انبوه‌سازان توانمند شده است.
تشریح اجرای طرح‎های بازسازی و نوسازی نیاز به انجام اقدامات چندسطحی و همه‌جانبه دارد:
در وهله اول در سطح ملی و کشوری باید دولت با تغییر در سیاست‎های گذشته اقدام به تسهیل‎گری و رفع تنگناهای قانونی، مالی و تسهیلاتی کرده و با تدوین و ابلاغ قوانین و دستورالعمل‎های کارآمد زمینه جذب سرمایه‎گذاران، ساکنان و بخش خصوصی را فراهم آورد. در کنار این اقدامات تدوین و اعمال سازوکارهای کارآمد نظارتی و پیگیری تحقق این طرح‌ها سلامت این عرصه را تضمین کند.
علاوه بر آن تصویب و تثبیت ردیف ویژه و تخصصی اعتباری در برنامه‎های کشور از مهم‎ترین الزامات این بخش است.
در وهله دوم سطح استانی باید با کوتاه‌سازی و شفاف کردن فرآیندهای اداری طرح‌هایی را تهیه یا تائید کند که روش‎ها، اهداف و منابع مالی مشخص، قابل تحقق و مبتنی بر شرایط فرهنگی، اجتماعی، کالبدی و کارکردی شهر یا محله خاص باشد. از سوی دیگر تدوین و معرفی فرصت‎های سرمایه‎گذاری در قالب این طرح‎ها در سطح شهرها ابزاری بسیار کارآمد و پویا خواهد بود.
ایجاد هماهنگی و الزام دستگاه‎های دخیل در اجرای طرح‎ها برای همکاری و تسهیل‎گری از مقوله‌های بسیار مهم این عرصه است که باید مورد توجه متولیان استانی قرار گیرد. علاوه بر این پیش‎بینی سهم مناسبی از منابع مالی استان جهت این بخش ضروری است. متأسفانه از طرف مدیران برنامه و بودجه استان چند سال گذشته حتی یک ریال اعتبار برای پروژه‎های توانمندسازی مصوب ستاد بازآفرینی استان تخصیص نیافته است.
در وهله سوم در سطح شهرستانی و محلی، دستگاه‎ها و نهادهای اجرایی همچون شهرداری‎ها باید با توجه به وظایف ذاتی خود به فراهم آوردن بستر اجرایی برنامه‌ها و سیاست‎های بازآفرینی اقدام کنند.
همچنین برای حفظ جمعیت موجود در بافت‎های فرسوده و ناکارآمد شهری باید در زمان انتخاب راهبرد مداخله، دقت عمل بیشتری اعمال کرد. معمولا طرح‏هایی که با هدف و راهبرد بهسازی، احیاء و ارتقاء پهنه‎های هدف تهیه می‎شوند، در حفظ جمعیت اصلی بافت موفق هستند اما در مقابل، طرح‏هایی که با محوریت تخریب و نوسازی تهیه و اجرایی شوند، غالبا توفیق زیادی در این زمینه عاید مسئولان نمی‎کنند.
توجه به نقش ساکنان در فرآیند تهیه و اجرای طرح‎های ساماندهی و بازآفرینی قطعا به ایجاد حس تعلق خاطر ساکنان و ماندگاری بیشتر آن‎ها کمک خواهد کرد به ویژه در طراحی جدید بافت باید به تثبیت عناصر عمومی که در بردارنده هویت و هم‎گرایی اجتماعی و فرهنگی ساکنان است، توجه ویژه‎ای شود. توانمندسازی اقتصادی ساکنان که منجر به اجرای طرح‎های ساماندهی خرد توسط خود آن‌ها شود، روش بسیار نتیجه‎بخشی در این رابطه است.
بهترین روش برای تأمین منابع مالی پروژه‎ها به ترتیب اولویت و اهمیت عبارتند از:
۱-ایجاد و در اختیار قرار گرفتن صندوق‌های سرمایه‌گذاری ویژه محلات و تجمیع سرمایه‌‎های دولتی، عمومی و خصوصی
۲-جذب سرمایه‌گذاران بخش خصوصی
۳-پرداخت تسهیلات بانکی کم‎بهره
۴-هدایت سرمایه‎های سمن‌ها
۵-تسهیلات بانک جهانی ۶-فروش اوراق قرضه
و مهم‌ترین روش پایدار در تأمین منابع مالی اجرای طراحی بهسازی و بازآفرینی، تجمیع و هدایت سرمایه‌های هر چند اندک ساکنان است که بعد از اجرای طرح‎های توانمندسازی اقتصادی و فرهنگی آن‎ها امکان‌پذیر خواهد بود.
ارزیابی ساخت‌وسازهای انجام شده در طرح‌های نوسازی باید با معیارها و شاخص‌های متعددی از جمله رعایت مباحث فرهنگی و اجتماعی محل در طراحی و اجرای آ‎ن‎ها و تطابق هزینه ساخت با شرایط اقتصادی ساکنان و ... انجام گیرد. در مجموع ساخت‌وسازها در بعد فنی و رعایت مقررات ملی ساختمان قابل قبول هستند اما از نظر شاخص‎های تطابق با ویژگی‌های فرهنگی و اجتماعی و هویتی شهر ضعیف هستند و درصد زیادی از آن‌ها بدون توجه به اصول فرهنگی و اجتماعی و گاه اقلیمی شهرها طراحی و اجرا می‎شوند.
با توجه به ویژگی‎های منحصر به فردی که هر یک از محلات فرسوده و حتی سکونتگاه‎های غیررسمی شهر مشهد دارند که آن‏ها را از سایر محلات متمایز می‎کند، امکان تدوین و تعمیم یک مدل یا الگوی خاص بهسازی و بازسازی برای همه آن‎ها مقدور و عقلانی نیست. باید با شناخت کامل از ویژگی‎های کالبدی، کارکردی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی هر محله برنامه خاص تهیه، تدوین و اجرا کرد. شرایط برخورداری از عناصر باارزش تاریخی، فرهنگی، بصری نیز تا حد زیادی تعیین‎کننده نوع مداخله و راهبرد خواهد بود.
*رئیس اداره عمران و بهسازی اداره کل
راه و شهرسازی خراسان رضوی