صنعت آب و برق به عنوان یک صنعت زیربنایی نقش حساس و بارزی در چرخه حیات اقتصادی و اجتماعی کشور دارد تا آنجا که توسعه، بدون بهره‌گیری از خدمات آب و برق، متصور نیست، به همین سبب وزارت نیرو را می‌‌توان موتور محرکه اقتصاد کشور دانست. وزارت نیرو در یک سال اخیر دربخش‌های مختلف آب، برق، آب و فاضلاب و انرژی، خدمات قابل توجهی به انجام رسانده است که در گزارش زیر به اهم آن‌ها اشاره شده است.

بخش برق

صنعت مادر و کلیدی برق در یک سال گذشته از مرزهای نوینی عبور کرده و در بخش‌های گوناگون آن از جمله توسعه ظرفیت‌های تولید، انتقال و توزیع، برق‌رسانی به مناطق محروم، افزایش بهره‌وری و کاهش هزینه‌ها، طراحی و مهندسی، ساخت تجهیزات پیشرفته و پیچیده و نوسازی اداره صنعت برق به شکل بنگاه اقتصادی، تحولاتی مهم به وقوع پیوست.

ظرفیت نصب شده نیروگاهی از مرز ۴۰‌هزار مگابایت فراتر رفته، به طوری که طی یک سال گذشته حدود ۳۰‌هزار مگابایت ظرفیت جدید نیروگاهی احداث شده است.با هدف بهره‌مندی از توان و دانش‌ نیروهای داخلی و بومی‌کردن تجهیزات، در ساخت تجهیزات پیچیده نیروگاهی با بهره‌گیری از دانش، توان و تجربه کارکنان صنعت برق، میزان خودکفایی و خوداتکایی به ۸۰‌درصد رسید و در بخش‌های توزیع ۱۰۰‌درصد و در بخش انتقال هم حدود ۱۰۰‌درصد متکی به نیروهای داخلی شده است.با توجه به نیازهای کشور به انرژی برق و پاسخگویی به نیاز مصرف، بهره‌گیری از ظرفیت‌های بخش‌های غیردولتی برای توسعه توان تولید برق، شدت بیشتری گرفت و اولین واحد نیروگاهی بخش‌خصوصی طی این مدت به بهره‌برداری رسید.

توسعه روند برق رسانی روستایی با هدف محرومیت‌زدایی و توسعه عدالت اجتماعی، رونق صنعت و اقتصاد روستایی و کاهش مهاجرت به شهرها از سوی وزارت نیرو دنبال شده است.

گسترش همکاری با صنعت برق کشورهای همسایه به منظور بهره‌برداری متقابل از ظرفیت‌های برق طرفین و توسعه مناسبات با کشورهای همسایه، طراحی تعرفه‌های جدید و قیمت فروش برق با هدف حمایت از مشترکان کم‌مصرف، کنترل روند افزایش بی‌رویه مصرف برق و هدایت مصرف انرژی برق به سمت بخش‌های مولد از جمله برنامه‌های اصلی وزارت نیرو بوده است. با توجه به چشم‌انداز توسعه بلندمدت بیست‌ساله در افق ۱۴۰۴ که براساس آن ایران باید به جایگاه اول اقتصادی، علمی و فناوری منطقه برسد و به یک کانون فعال و نویدبخش در ایجاد و توسعه زیربنا و قطب‌های صنعتی از جمله صنعت برق تبدیل شود، گسترش و اداره این صنعت ابعاد و ساختارهایی جدید، پویا، انعطاف‌پذیر و منابع مالی متنوعی را طلب می‌کند. در این فضا، گذشته از مواردی که محدودیت وجود دارد باید فضای کامل رقابتی فراهم شود تا هم هزینه‌های توسعه و تولید و هم عرضه به حداقل کاهش یابد. اجرای این تحولات همه جانبه گذشته از آن که زیربناسازی فیزیکی و توسعه ظرفیت‌ها و پویاسازی بخش غیردولتی را طلب می‌کند، اداره صنعت را به شکلی نوینی اجتناب‌ناپذیر می‌سازد. ایجاد شرکت مادر تخصصی مدیریت تولید، انتقال و توزیع نیروی برق ایران (توانیر)، شرکت مدیریت شبکه برق ایران و پویاسازی بازار برق در سال‌های گذشته و تغییر ساختار شرکت‌های توزیع و امکان فروش سهام نیروگاه‌ها در سال جدید سرآغاز این تحولات است تا از این طریق بتوان ساماندهی فعالیت‌ها در زمینه بهره‌برداری و توسعه و بهبود خدمات برق به مردم را دنبال کرد.

اهم فعالیت‌های صنعت برق در ایجاد ظرفیت‌های جدید

در یک سال گذشته بیش از ۲هزار و ۷۰۰مگاوات برق به ظرفیت نیروگاه‌های کشور افزوده شد و کارهای اجرایی چندین واحد نیروگاهی با ظرفیت ۷هزار و ۳۵۶مگاوات آغاز شد که در آینده به بهره‌برداری خواهند رسید.

الف) واحدهای نیروگاهی که در یک سال گذشته بهره‌برداری از آنها آغاز شده عبارتند از:

- ۶واحد از نیروگاه گازی جنوب اصفهان با ظرفیت کل ۹۵۴مگاوات.

- ۳واحد از نیروگاه گازی پرند در جنوب تهران با ظرفیت کل ۴۷۷مگاوات.

- ۴واحد از نیروگاه گازی سنندج در استان کردستان با ظرفیت کل ۶۳۶مگاوات.

- ۳ واحد از نیروگاه گازی شیروان در استان خراسان با ظرفیت کل ۴۷۷ مگاوات.

- بخش بخار نیروگاه سیکل ترکیبی شهید سلیمی نکا در استان مازندران با ظرفیت کل ۱۶۰ مگاوات.

همچنین در این مدت (یک سال گذشته) بهره‌برداری از ۴ ایستگاه پست فشار قوی در استان‌های کرمانشاه، کردستان و مازندران هر کدام با سطح ولتاژ ۲۳۰ کیلوولت در مجموع به ظرفیت ۱۳۶۰ مگا ولت آمپر و نیز بهره‌برداری از ۴۰۷ کیلومتر خط ۴۰۰ کیلوولت در استان خوزستان و ۷۲۰ کیلومتر خط فیبر نوری در استان‌های هرمزگان، آذربایجان‌شرقی و غربی آغاز شده است.

ب) طرح‌هایی که کارهای اجرایی آنها آغاز شده عبارتند از:

- نیروگاه گازی جهرم در استان فارس با ظرفیت کل ۹۵۴ مگاوات.

- نیروگاه گازی توس در استان خراسان با ظرفیت کل ۹۵۴ مگاوات با روش B.O.O.

- نیروگاه گازی عسلویه در استان بوشهر با ظرفیت کل یک هزار مگاوات با روش B.O.O.

- نیروگاه گازی شمال فارس در استان فارس با ظرفیت کل ۹۵۴ مگاوات با روش B.O.T.

- نیروگاه گازی قائن در استان خراسان با ظرفیت کل ۶۳۰ مگاوات (به زودی آغاز می‌شود).

- نیروگاه گازی چابهار در استان هرمزگان با ظرفیت کل ۳۱۸ مگاوات (به زودی آغاز می‌شود).

- نیروگاه خورشیدی - حرارتی یزد در استان یزد با ظرفیت کل ۴۶۷ مگاوات

- نیروگاه گازی زنجان در استان زنجان با ظرفیت کل ۴۷۷ مگاوات با روش B.O.O.

- بخش بخار نیروگاه سیکل ترکیبی دماوند در استان تهران با ظرفیت کل ۹۶۰ مگاوات.

جمع ظرفیت نیروگاه‌هایی که عملیات اجرایی آن آغاز شده است، ۷۳۵۶ مگاوات همچنین کارهای اجرایی ۸۴۵ کیلومتر خط ۴۰۰ کیلوولت در استان‌های خوزستان، مرکزی و چهارمحال و بختیاری آغاز شده و احداث ۷ دستگاه پست ۲۳۰ کیلوولت جهرم ۴۰۰ و ۲۳۰ کیلوولت کرمان - ۴۰۰ کیلوولت کرد کوی - ۴۰۰ کیلوولت قائن - ۴۰۰ و ۲۳۰ کیلوولت یاسوج که ۳ پروژه اخیر طراحی و تامین تجهیزات شروع و عملیات اجرایی آنها به زودی آغاز می‌شود.

ج) در راستای هدف‌های دولت در تامین عدالت اجتماعی و برخورداری روستاییان از مزایای نیروی برق طی یک سال گذشته، با تلاش مهندسان، کارکنان و کارگران صنعت برق ایران تعداد ۸۷۸ روستا با جمعیتی بیش از ۱۸هزار و ۴۰۰ خانوار برق دار شدند.از این تعداد روستا، ۴۲۷ روستا بالای ۲۰ خانوار و ۴۵۱ روستا زیر ۲۰ خانوار است. برای برق رسانی به این روستاها ۲هزار و ۲۲۹ کیلومتر شبکه فشار متوسط و ۸۷۶ کیلومتر شبکه فشار ضعیف احداث و ۹۸۸ دستگاه ترانسفورماتور با قدرت ۳/۶۵ مگاولت آمپر نصب شده است.

از دلایل رشد سریع مصرف برق در کشور در یک سال گذشته افزوده شدن بیش از ۸۰۰هزار مشترک جدید به مشترکان برق است.

بخش آب و فاضلاب

پیش نیاز توسعه اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی هر جامعه‌ای، بهره‌مندی کافی و متوازن تمامی مردم کشور از خدمات زیربنایی و اساسی در عرصه رفاه عمومی است. در فهرست شاخص‌های تعریف شده در گستره رفاه عمومی، دسترسی کافی به آب سالم بهداشتی و بهره‌مندی از خدمات فاضلاب به عنوان دو مولفه اساسی در صدر نیازهای زیستی و بهداشتی کلیه ساکنان شهرها و روستاهای کشور قرار داشته و هرگونه کمبود در این زمینه موجب اختلال جدی در زندگی مردم شده و جامعه را از به کارگیری فرصت کامل نیروی سالم اساسی بی بهره می‌سازد.در ابتدای سال ۱۳۵۸ حدود ۳/۷۵درصد جمعیت شهری (معادل ۱/۱۳میلیون نفر) تحت پوشش خدمات آب رسانی بودند، ولی در حال حاضر با تلاش‌های گسترده‌ای که در جهت توسعه خدمات آب رسانی شهری به عمل آمده است ۸/۹۸درصد جمعیت ساکن در شهرهای کشور (معادل ۲/۴۶میلیون نفر) به سهولت به آب آشامیدنی سالم و بهداشتی دسترسی دارند (در حال حاضر ۹۱ تصفیه خانه آب در دست بهره‌برداری است). به عبارت دیگر طی سال‌های پس از پیروزی انقلاب با نصب بیش از ۹/۶میلیون فقره انشعاب آب تعداد انشعاب‌های آب موجود در یک سال اخیر به بیش از ۶/۹میلیون فقره رسیده است. در روستاهای کشور نیز درصد جمعیت بهره‌مند از آب آشامیدنی سالم در ابتدای سال ۱۳۵۸ حدود ۱۲درصد بوده است که با فعالیت‌های انجام گرفته توسط جهاد سازندگی در ابتدای سال ۷۶ این میزان به ۳۹ درصد افزایش یافت. این تلاش‌ها با تشکیل شرکت‌های آب و فاضلاب روستایی، سازمان یافته‌تر شده و در یک سال اخیر افزون بر ۶۰درصد جمعیت روستاهای بالای ۲۰ خانوار موجود در کشور تحت پوشش خدمات آب رسانی مطلوب قرار گرفتند.با افزایش تقاضای آب در شهر‌ها و روستا‌های کشور و به دلیل محدودیت منابع آب به ناچار آب از دوردست به مناطق شهری و روستایی منتقل می‌شود. در حال حاضر، مجموع خطوط انتقال موجود در کشور بالغ‌بر ۵/۸۵هزار کیلومتر است. همچنین بیش از ۲۰۷هزار کیلومتر لوله‌گذاری در داخل محدوده شهر‌ها و روستا‌ها به صورت شبکه‌های گسترده آب انجام گرفته است که همچون شریان‌های حیاتی در حدود ۵/۷میلیارد مترمکعب آب را در طی سال از خود عبور داده و به دست مصرف‌کنندگان می‌رسانند به گونه‌ای که مشترکان این امکان را می‌یابند که با سهولت تنها با باز کردن یک شیر کوچک آب به این میزان آب دست یابند.در بخش فاضلاب نیز در ابتدای سال ۵۸ تنها ۵/۸درصد جمعیت شهری (معادل ۵/۱میلیون نفر) از خدمات جمع‌آوری و دفع بهداشتی فاضلاب بهره‌مند بودند. در این بخش هرچند فعالیت‌های کمتری انجام گرفته است، ولی با فرهنگ‌سازی انجام گرفته و توجه بیشتر مسوولان به این بخش در سال‌های اخیر، در‌حال‌حاضر ۲۶درصد جمعیت شهری (معادل ۹/۱۱میلیون نفر) از خدمات مذکور بهره‌مند هستند. به عبارت دیگر، تاکنون ۳۵/۲میلیون فقره انشعاب فاضلاب نصب شده است. در حال حاضر ۹۱ تصفیه‌خانه فاضلاب در دست بهره‌برداری بوده، ۱۰۸تصفیه‌خانه در دست اجرا و در ۱۰۴شهر نیز مطالعات اولیه احداث تصفیه‌خانه فاضلاب آغاز شده است.

نخستین‌بار در سال ۱۳۰۱ طرح احداث شبکه‌های لوله‌کشی آب شرب شهر‌های کشور در دستور کار قرار گرفت و به این ترتیب لوله‌کشی آب شهر‌های آبادان، مشهد و بیرجند شروع شد.اولین سازمان آب‌رسانی شهری در ایران بنگاه مستقل خیریه آبلوله بیرجند بود که در سال ۱۳۰۲فعالیت خود را آغاز کرد. در سال ۱۳۰۶عملیات احداث مجرای رودخانه کرج به تهران آغاز و به دنبال آن در سال ۱۳۳۰ عملیات لوله‌کشی آب تهران براساس جمعیت ۹۰۰هزار نفر به اجرا درآمد.با تصویب قانون تشکیل شرکت‌های آب و فاضلاب شهری در سال ۱۳۶۹ و شرکت‌های آب و فاضلاب روستایی درسال ۷۴، هم‌اکنون ۴۱شرکت آب و فاضلاب شهری و ۳۰شرکت آب و فاضلاب روستایی وظیفه آب‌رسانی به آحاد جمعیتی شهر‌ها و روستا‌ها را برعهده دارند.

بخش آب

وجود رودخانه‌های پر آب و زمین‌های حاصل‌خیز در بسیاری از مناطق ایران، سبب شده است که ایرانیان از دیرباز به فکر استحصال و استفاده از این منابع باشند. وجود سازه‌های متعدد از جمله سدها و قنوات در جای‌جای کشورمان که تاریخ ایجاد بسیاری از آنها به قرن‌ها پیش بر می‌گردد، دلیلی بر این مدعا است. در سال‌های اخیر نیز به دلیل اهمیت منابع آب و چگونگی مدیریت آن که ریشه در فرهنگ و تاریخ مردم این مرز و بوم دارد، فعالیت‌های موثری انجام شده است.

طراحی، ساخت و راه‌اندازی سدهای بزرگ و شبکه‌های گسترده آبیاری در یک ساله اخیر نیز از رشد قابل توجهی برخوردار بوده است. از مهم‌ترین فعالیت‌های بخش آب کشور در سال اول دولت نهم می‌توان به افتتاح دو سد ملی به نام‌های سهند (با حجم مخزن ۱۶۵میلیون متر مکعب) و شهید کاظمی (با حجم مخزن ۶۵۰میلیون متر مکعب) و ۳ سد استانی اشاره کرد.در همین مدت، ۸ سد ملی به نام‌های قلعه چای عجب شیر، شهید قنبری، سبلان، رییس علی دلواری، طالقان، ملاصدرا، سیلمان شاه و جگین،‌ آب‌گیری شده است. در یک سال اخیر، عملیات اجرایی ۱۴ سد ملی در استان‌های‌: آذربایجان‌شرقی، آذربایجان‌غربی، اردبیل، چهار محال و بختیاری، خراسان رضوی، خراسان جنوبی،‌ خوزستان، سمنان، سیستان و بلوچستان و کرمانشاه آغاز شد.همچنین در همین مدت با اجرای بیش از ۲۵ طرح در زمینه شبکه‌های آبیاری و زهکشی اصلی در مناطق مختلف کشور، ۳۸هزار و ۷۱۴ هکتار از اراضی کشور آماده و مستعد بهره‌برداری در بخش کشاورزی شد. در این مدت، ۳۴ طرح کوچک تامین آب، ۱۲ طرح تغذیه مصنوعی و ۲۷ کانال و شبکه آبیاری و زهکشی نیز مورد بهره‌برداری رسید.

در حال حاضر، ایران،‌ با احداث حدود ۹۵ سد بزرگ ملی و در دست داشتن حدود ۸۶ سد در دست اجرا، در ردیف سوم سد سازان جهان قرار گرفته است.