زمین‌شناسی و اکتشاف یک واژه عمومی است که از گذشته‌های دور در شئون مختلف اقتصادی، فرهنگی و حتی سیاسی کشورها نقش بنیادی داشته است.

به همین رو امروزه در بسیاری از کشورهای جهان از جمله ایران به بررسی‌های زمین‌شناسی و اکتشافی توجه خاص مبذول می‌شود و برای توسعه این بخش مراکز تحقیقاتی - اجرایی گسترده تاسیس و فعالیت دارند در ایران همانند بسیاری از کشورهای جهان، براساس تبصره ذیل ماده ۷ قانون تمرکز امور صنعت و معدن مصوب ۱۲/۰۵/۷۹، مطالعات زمین‌شناسی اکتشاف و شناسایی منابع و ذخایر معدنی از وظایف «حاکمیتی» دولت است.این وظایف شامل، افزایش توان رقابت‌پذیری کشور در بخش معدن از طریق اکتشاف ذخایر معدنی جدید، شناسایی محیط‌های زمین‌شناسی و تهیه نقشه‌های زمین‌شناسی به عنوان بنیان بسیاری از برنامه‌های عمرانی، مشارکت در توسعه ناحیه‌ای و اشتغالزایی، کمک به ایجاد جامعه ایمن و محیط زیست سالم با هدف آمایش سرزمین از دیدگاه زیست محیطی و مخاطرات، توسعه منابع انسانی و توانمندی‌های فناوری علوم زمین، اطلاع رسانی فعال در زمینه علوم زمین است.
تولید اطلاعات پایه علوم زمین
شناسایی محیط‌های زمین‌شناسی و تهیه نقشه‌های وابسته در مقیاس‌های گوناگون یکی از اصلی‌ترین اهداف حاکمیتی سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی است که از آن جمله می‌توان به موارد زیر اشاره داشت:
- تهیه نقشه‌های موضوعی، پوشش کامل کشور با نقشه‌های یک 250هزارم با 121 برگ نقشه
- تهیه نقشه‌های زمین‌شناسی یک صدهزارم تامیزان ۹۸درصد مناطق الویت‌دار معدنی که از وظایف اصلی سازمان زمین‌شناسی است.
- آغاز برداشت نقشه‌های کاربردی در مقیاس یک به 25هزار برای نخستین بار در کشور که از سال 1384 این‌گونه نقشه‌ها در مراکز جمعیتی، صنعتی و معدنی با هدف ایجاد بستر اطلاعاتی مناسب کاربری زمین و با دیدگاه دستیابی به توسعه پایدار و با استفاده از دانش و فناوری جدید تهیه می‌شود و دارای اطلاعات بسیار مفید برای دولتمردان، برنامه‌ریزان، طراحان و مجریان طرح‌های عمرانی است.
نقشه‌های کاربردی در شش لایه اطلاعاتی تهیه می‌شوند تا از تلفیق آنها کاربری زمین در برنامه‌های عمرانی بنیاد علمی و کاربردی داشته باشد.

پژوهش در زمینه‌های آمایش سرزمین از دیدگاه مهندسی، زیست‌محیطی و مخاطرات فراوانی بلایای طبیعی و مخاطرات زمین‌شناسی همچون سیل، بهمن، رانش زمین، زمین لرزه و... از جمله چالش‌هایی است که در حل معضل آن سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور نقش اساسی دارد تا آسیب‌پذیری جامعه، اتلاف منابع مالی هنگفت و در نتیجه کاهش درآمد ناخالص ملی و تاخیر در روند توسعه پایدار را کاهش دهند. به همین دلیل در سال‌های اخیر مطالعات کاربردی زمین‌شناسی مهندسی و زیست‌محیطی بخشی از فعالیت‌های سازمان زمین‌شناسی را تشکیل داده که از آن جمله می‌توان به تهیه نقشه‌های زمین‌شناسی مهندسی در محدوده شهر‌های تبریز، شیراز، مرودشت فارس، گرگان، ساری، نیشابور، مشهد، سنندج، کرمانشاه، همدان و... اشاره کرد.بررسی مخاطرات ناشی از فرونشست در جنوب شهر تهران (شهرک طالقان) بخشی از فعالیت‌ها در زمینه آمایش سرزمین است که برای اولین‌بار در سال 1384 در کشور با استفاده از داده‌های ماهواره‌ای رادار (SAR) روش اینترفرامتری و اندازه‌گیری با GPS‌های دو فرکانسه انجام شده، در این بررسی‌ها محدوده فرونشست جنوب تهران و عوامل به وجود آورنده و راهکار‌های پیشگیری آن مشخص شده است که می‌تواند الگویی برای موارد مشابه در سایر نقاط کشور باشد.
بررسی‌ها نشان می‌دهد، در میان ۴۰پدیده خطرآفرین طبیعی شناخته شده، ۱۰درصد خسارات مالی و ۳۰درصد کشتار انسانی ناشی از پدیده خطرآفرین زمین لرزه است.
بخشی از فعالیت‌های لرزه‌ زمین‌ساختی انجام شده عبارتند از: بررسی‌های لرزه زمین‌ساختی در مناطق مختلف کشور و تعیین وضعیت رخداد بلایای طبیعی در برخی شهر‌ها نظیر گرگان، بم، زنجان، بهبهان
- بررسی پارینه لرزه‌شناختی بر روی گسل شمال تهران، طالقان، فیروز‌کوه، ری و ده‌شیر برای نخستین‌بار
- تهیه نقشه پهنه‌بندی خطر زمین‌لرزه در مناطق گوناگون کشور
- ساخت دستگاه پیش‌نشانگر الکترومغناطیسی زمین‌لرزه و نصب آن در دو ایستگاه آزمایشی حصارک (شمال تهران) و توچال به منظور پیش‌شناخت رویداد‌های زمین‌لرزه‌ای برای نخستین‌بار در سال ۱۳۸۴.
پژوهش‌ در زمینه شناخت مهندسی سواحل و اکتشاف مواد طبیعی غیرزنده محیط‌های آبی کشور
هدف از مطالعات زمین‌شناسی دریایی، بررسی سیستماتیک سواحل و پهنه‌های آبی کشور با هدف شناخت عوامل تاثیرگذار و نحوه تاثیرپذیری سواحل است که به صورت گزارش و اطلس نقشه‌هایی با مقیاس یک به صد‌هزار ارائه می‌شود. این مطالعات از سه دیدگاه زمین‌شناسی و معدن، مهندسی دریا و سواحل، مسائل ملی، سیاسی و امنیتی حائز اهمیت است.اکتشاف ذخایر جدید معدنی کشور در فازهای گوناگون اکتشافات ناحیه‌ای، پی‌جویی و اکتشافات عمومی و پیش‌امکان‌سنجی با هدف فراهم کردن زمینه‌ها و مزیت‌های لازم برای اشتغالزایی، رشد و توسعه جزو عملکرد سازمان زمین‌شناسی می‌باشد.
هدف اساسی برنامه‌های اکتشافی سازمان شناخت مناطق و نقاط امیدبخش معدنی برای واگذاری و بهره‌برداری به بخش غیردولتی و یا شرکت دولتی است.با توجه به این وظیفه قانونی تکلیف شده فعالیت‌های سازمان در سه فاز اکتشافات ناحیه‌ای، پی‌جویی و عمومی صورت می‌گیرد. به‌طوری که می‌توان به انجام اکتشافات ژئوشیمیایی سیستماتیک ناحیه‌ای و اتمام این بررسی‌ها تا پایان سال 1386 و تولید لایه‌های اطلاعاتی زمین‌شناسی، دورسنجی، اقتصادی، ژئوفیزیکی هوایی و ژئوشیمیایی در مقیاس یک به صدهزار و تلفیق و مدل‌سازی آنها در سامانه‌های اطلاعات جغرافیایی و شناسایی و معرفی نواحی امیدبخش کانه‌زایی اشاره کرد.
در حال حاضر اکتشافات طلای شرف‌آباد در استان آذربایجان شرقی، طلای مجدداغی، طلای نبی‌جان، تپاس سنگی پل در استان هرمزگان و مس شیخ عالی در استان هرمزگان و مونازیت مروست در استان یزد به اتمام رسیده و آماده واگذاری به بخش خصوصی است.
تدوین استراتژی اکتشاف در برنامه چهارم توسعه
براساس قانون برنامه چهارم توسعه مقرر بوده است که استراتژی اکتشاف در نخستین سال برنامه تدوین شود ولی به لحاظ ضرورت‌های انکارناپذیر سازمان زمین‌شناسی به این امر بهای کافی داده و با استفاده از کارشناسان صاحب‌نظر استراتژی اکتشاف را تدوین کرده است.
اهداف استراتژی اکتشاف
- اکتشاف مواد معدنی که تاثیر مستقیم در اقتصاد کشور دارند نظیر کشف دو کانسار پرفیری مس، کشف حداقل یک کانسار آهن با پشتیبانی تولید بیش از ۷میلیون تن در سال، کشف ذخایری از طلا با پشتیبانی تولید ۵ تن طلا در سال و کشف ذخایر جدیدی از سرب و روی و ... کمک به رشد و توسعه بخش خصوصی از طریق آموزش، اکتشاف و راه‌اندازی معادن متوسط و کوچک مقیاس و اکتشاف در مناطق کمتر توسعه یافته با هدف اشتغالزایی و توسعه و بررسی‌های فرآوری معدنی در مقیاس آزمایشگاهی و نیمه‌صنعتی با هدف ارزش افزوده مواد معدنی است.
فراهم‌آوری تسهیلات اکتشافی برای بخش خصوصی
فراهم‌آوری تسهیلات اکتشافی نظیر ارائه وام‌های اکتشافی، خدمات کارشناسی و اطلاعات زمین‌شناسی و اکتشافی موجب رشد در خور توجه بخش خصوصی در امور اکتشاف و معدن‌کاری شده به گونه‌ای که آمار گواهی کشف از تعداد ۲۲۷ مورد در سال ۱۳۷۹ به ۵۳۲مورد در سال ۱۳۸۴ رشد داشته و دستیابی به ۲میلیارد و ۴۴۰میلیون و ۸۳هزار تن ذخیره قطعی مواد معدنی ممکن شده است.
ایجاد سامانه ممیزی معدن و صدور مجوز‌های پی‌جویی، اکتشاف و بهره‌برداری به منظور ایجاد عدالت، دقت، دسترسی آسان، مدیریت متمرکز، صرفه‌جویی در هزینه و زمان، نظارت کامل و جامع، حذف رانت‌های اطلاعاتی و کاغذبازی در صدور و کنترل مجوز‌های معدنی و بالمال رونق سرمایه‌گذاری در بخش معدن که به صورت نمونه در 3استان کشور انجام شده و تا پایان سال 1385 در 30 استان کشور به صورت آزمایشی آغاز خواهد شد.
گزارشی از عملکرد سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور
تهیه تجهیزات و استفاده از فناوری‌های نوین مطالعاتی در اکتشاف موادمعدنی
برداشت‌های ژئوفیزیک هوایی
تهیه تجهیزات دیجیتال ژئوفیزیک هوایی و دستیابی به فناوری و برداشت اطلاعات ژئوفیزیکی به سه روش مغناطیسی، الکترومغناطیسی و رادیومتری با فواصل پروازی 200 تا 400متر و سطح پرواز 30متر از توپوگرافی و انجام عملیات در محدوده 50هزار کیلومتر خطی در مناطق محروم استان‌های سیستان و بلوچستان، خراسان جنوبی، کردستان و کرمان و سمنان.
باید اشاره داشت که سازمان زمین‌شناسی ایران تنها سازمان دارنده سیستم دیجیتال ژئوفیزیک‌ هوایی در خاورمیانه است و کارشناسان این سازمان قادرند اجرای صددرصد پروژه‌های برداشت، پردازش و تفسیر داده‌های ژئوفیزیک هوایی را انجام دهند.
با توجه به استراتژی اکتشاف و لزوم سرعت بخشیدن در فعالیت‌های اکتشافی در برنامه چهارم، استفاده از روش ژئوفیزیک هوایی در دستور کار اکتشافی سازمان قرار گرفته و مقرر است در طی سال‌های باقیمانده برنامه چهارم با به‌کارگیری سیستم موجود و استفاده از سیستم‌های هوابرد نوین در محدوده 2میلیون کیلومتر خطی در استان‌های مختلف برداشت‌های ژئوفیزیک هوایی انجام پذیرد.فراهم‌‌آوری امکانات اجرایی برنامه‌هایی پیش‌بینی شده همراه با کسب تجربه کاربردی حاصل از برداشت‌های انجام‌شده می‌تواند تحولی عظیم در برنامه‌های اکتشافی کشور و دستیابی به بازار مواد معدنی جهان باشد.
برداشت‌های فراطیفی هوایی (هیپراسپکترال)
استفاده از داده‌های فراطیفی هوایی به عنوان جدیدترین فناوری (از سال 1996) در شناسایی آثار کانه‌زایی طلا، مس، اورانیوم و الماس است که به وسیله بعضی شرکت‌های بزرگ اکتشافی به کار گرفته می‌شود.
ایران یکی از کشورهای پیشرو در این زمینه است که با دستیابی به امکانات و تجهیزات لازم و برداشت‌های فراطیفی در محدوده ۷۰هزار کیلومترمربع در شرق کشور را همزمان با آغاز هفته دولت در سال جاری آغاز می‌کند، این داده‌ها امکان شناسایی بسیاری از تیپ‌های کانی‌سازی را فراهم کرده و زمینه ساز رشد بخش معدن خواهد شد.
پروژه‌ها و همکاری‌های بین‌المللی
همکاری‌های بین‌المللی سازمان در دو راستای علمی - پژوهشی و صدور خدمات کارشناسی صورت می‌پذیرد، همکاری‌های علمی سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور بیشتر با مراکز آموزش عالی برون‌مرزی با هدف ارتقای سطح دانش فنی کارشناسان ایرانی و انجمن‌های بین‌المللی زمین‌شناسی با هدف پروژه‌های بین‌المللی علوم زمین است.
توانایی‌های کارشناسی و تجهیزات موجود سبب شده تا مسوولیت تهیه نقشه‌های زمین‌شناسی و متالوژی خاورمیانه توسط کمیسیون جهانی این نقشه‌ها به این سازمان تفویض شود. در ضمن کارشناسان سازمان از اعضای فعال انجمن بین‌المللی زمین‌شناسی و کمیته بین‌المللی هم‌ارزی زمین‌شناسی جهانی هستند.
در زمینه صدور خدمات کارشناسی در سال‌های اخیر فعالیت‌های گسترده‌ای آغاز شده که از آن جمله می‌توان به ایجاد پایگاه داده‌های علوم زمین و مرکز ژئومتیکس کشور ونزوئلا و انجام پاره‌ای از مطالعات زمین‌شناسی و اکتشافی اشاره داشت. با عنایت به ره‌یافت‌های حاصل از این همکاری‌ها امید می‌رود در پاره‌ای از کشورهای آمریکای لاتین (بولیوی، برزیل و ...) فعالیت‌های مشابه‌ای آغاز شود. تاجیکستان از جمله کشورهایی است که خواستار خدمات کارشناسی سازمان زمین‌شناسی و اکتشاف معدنی کشور در زمینه‌های ایجاد پایگاه داده‌های علوم زمین و مرکز ژئومتیکس و IT است.با توجه به همکاری‌های فی‌ما‌بین کشورهای منطقه اکو مقرر است که پایگاه داده‌های علوم زمین این کشور توسط سازمان زمین‌شناسی در ایران تاسیس و نقشه پراکندگی مواد معدنی و متالوژی آنها توسط کارشناسان ایرانی تهیه شود.
اطلاع‌رسانی فعال در زمینه علوم زمین
با توجه به دامنه وسیع و تاثیر شگرف اطلاعات علوم زمین در تسهیل فرآیند توسعه کشور و پیرو ابلاغ سیاست‌های کلی نظام توسط مقام معظم رهبری به منظور فراهم آوردن شرایط بهره‌گیری یکسان از منابع معدنی و رشد و توسعه بخش معدن، بدون رانت اطلاعاتی و از طرفی فراهم کردن بستر شناخت و توصیف اطلاعات علوم زمین به عنوان اطلاعات زیربنایی در کلیه طرح‌های عمرانی، انرژی، زیست محیطی و کاهش خسارات ناشی از بلایای طبیعی از جمله فعالیت‌های سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور است. به همین منظور تاکنون ۲۱بانک اطلاعاتی در زمینه‌های گوناگون علوم زمین ایجاد شد تا اطلاع‌رسانی جامع در این زمینه صورت پذیرد.